تغییر شرایط اجتماعی در عربستان سعودی و تشدید دیدگاه های ملی گرایانه و فرا ملی گرایانه در این کشور

رایان بول

پایگاه اینترنتی نشنال اینترست

بیشتر فرا ملی گرایان عربستان سعودی، مردان جوانی هستند که در عرصه رسانه های اجتماعی نیز حضور دارند و حتی گاهی اوقات به زبان انگلیسی سخن می گویند. آنها خطوط قرمز جدیدی را ترسیم می کنند که ریاض در هنگام تعیین سیاست های خود باید آنها را رعایت کند. آنها در ایجاد تنش میان عربستان و کانادا نقش داشته اند، از بازداشت فعالان حقوق زنان حمایت کرده اند، از اعدامهای گسترده مخالفان سیاسی طرفداری کرده اند، قتل جمال خاشقجی را توجیه کرده اند، و وظیفه حفظ نظم عمومی را که زمانی در اختیار پلیس مذهبی عربستان بود به عهده گرفته اند. با کمرنگ شدن تابوهای نظام مذهبی قدیم عربستان سعودی، فرا ملی گرایان اکنون در حال رهبری افکار عمومی هستند. بسیاری بر این باور هستند که هر اندازه ملی گرایی در عربستان سعودی بیشتر شکل بگیرد، ذهن و دیدگاه مقامات آن بسته تر خواهد شد.
در این مقاله آمده است عربستان سعودی در حال تجربه تغییر شرایط اجتماعی، دور شدن از مذهب و نزدیک شدن به ملی گرایی است و در این رهگذر، با کاهش قدرت تندروهای مذهبی روبرو است که از مدتها پیش به اعتبار و امنیت این کشور آسیب می زدند. اما عربستان سعودی در جریان این تلاش ها، در حال قدرت دادن به شاخه جدیدی از افراط گرایی سعودی یعنی فرا ملی گرایی است. روند فرا ملی گرایی سعودی در پی اعمال خشونت یا ایجاد خلافت جهانی همانند خلافت تندروهای سعودی پیشین از جمله اسامه بن لادن نیست، اما به هر صورت خطری واقعی را نه تنها برای اعتبار این پادشاهی، بلکه برای همسایگان عرب آن -که دیدگاه های مستقل تری دارند- و جنبه های روابط حیاتی عربستان با کشورهای غربی، به وجود می آورد.
محمد بن سلمان ولیعهد عربستان سعودی و دستیاران فرا ملی گرای او، سعود القحطانی و عوامل او در «مرکز مطالعات و امور رسانه ای»، در حال انجام دادن کارزار گسترده ای علیه فعالان، دانشگاهیان، اشخاص تاثیرگذار و شخصیت های عمومی هستند تا بدین ترتیب وضعیت اجتماعی عربستان سعودی را از شکل مذهبی-قبیله ای به ملی گرایی مدرن تغییر دهند. عواملی که باعث ایجاد این تغییر شکل شده، متعدد است. قرارداد اجتماعی در عربستان سعودی، سالها است که قدیمی شده است. وفاداری دیرینه نظام مذهبی عربستان سعودی، به ویژه پس از محاصره مکه در سال ۱۹۷۹، کمک کرد تا جامعه سعودی به پادشاهی نزدیک شود. اما میزان مذهبی بودن در عربستان در حال تغییر است و این موضوع باعث تضعیف توان سیاسی روحانیونی شده است که زمانی می توانستند با اعتماد بالا، پیروان خود را بسیج کنند. تامین هزینه های نظام رفاهی گهواره تا گور در عربستان سعودی به شکل فزاینده ای دشوار شده است. در واقع، زمانی ریاض می توانست مبالغ هنگفت پول را برای خرید حمایت و وفاداری شهروندان و افراد مذهبی هزینه کند. این در حالی است که این کشور اکنون باید به دنبال راههایی باشد تا با استفاده از آنها، شهروندان خود را به کارگرانی اثربخش تبدیل کند که در بخش خصوصی رو به زوال این کشور فعالیت کنند. با تضعیف ستون های مذهبی و اقتصادی، ریاض اکنون به دنبال بهره گیری از ملی گرایی است تا با استفاده از آن، روابط تیره میان حاکمان و مردم را بهبود ببخشد.
این موضوع، یک محور قابل توجه شمرده می شود. ملی گرایی سعودی مفهومی نسبتا جدید است. تا پیش از سال ۲۰۰۵، عبد الله دوم پادشاه عربستان، روز ملی را برای این کشور به رسمیت نشناخته بود. تعطیلی به مناسب این روز، تنها چند سال پیش آغاز شد تا بدین ترتیب، بتوان آن را وارد حوزه عمومی کرد. پادشاهان سعودی عموما ملی گرایی را به عنوان اقدامی خطرناک در نزدیک شدن به ملی گرایی ضد پادشاهی در میان کشورهای عربی قلمداد کرده اند که شاخص آن جمال عبد الناصر رئیس جمهور مصر بوده است. به همین دلیل، پادشاهان سعودی به دنبال محدود کردن و مقابله با رشد ملی گرایی بوده اند. اما اکنون پادشاهی سعودی در حال استقبال از این مفهوم است و با تاثیر تقویت کننده آن در قرارداد اجتماعی موافق است.

در منتهای این جنبش ملی گرا، فرا ملی گرایان قرار دارند که بیشتر آنها را مردان جوانی تشکیل می دهند که در عرصه رسانه های اجتماعی نیز حضور دارند و حتی گاهی اوقات به زبان انگلیسی سخن می گویند. آنها به شکل دادن این روایت از اعتبار پادشاهی سعودی کمک می کنند و خطوط قرمز جدیدی را ترسیم می کنند که ریاض در هنگام تعیین سیاست های خود باید آنها را رعایت کند. در سال ۲۰۱۸ بود که این افراد، به ایجاد تنش میان عربستان و کانادا کمک کردند، از بازداشت فعالان حقوق زنان حمایت کردند، از اعدامهای گسترده مخالفان سیاسی طرفداری کردند، قتل جمال خاشقجی را توجیه کردند، و وظیفه حفظ نظم عمومی را که زمانی در اختیار پلیس مذهبی بود به عهده گرفتند. با کمرنگ شدن تابوهای نظام مذهبی قدیمی عربستان سعودی، فرا ملی گرایان اکنون در حال رهبری بر افکار عمومی هستند.
گاهی اوقات، فرا ملی گرایان ابزاری مهم برای حکومت هستند که با استفاده از آن می توان سیاست ها را اجرا کرد، احساسات عموم مردم را شکل داد، و قرارداد اجتماعی را تنظیم کرد. با افزایش اعتبار و اهمیت ملی گرایی، نگرانی های نظام مذهبی از اصلاحات اجتماعی به شکل فزاینده ای نامرتبط خواهد شد. این به معنای یک انقلاب و تحول در شخصیت نظام خواهد بود، همان گونه که بسیاری از اصلاحات اجتماعی دیگر، مانند دادن اجازه مسافرت و کار آزادانه به زنان، ماهیت اقتصادی نیز دارد. این تغییرات همچنین به منزوی کردن افراط گرایان مذهبی در داخل عربستان سعودی نیز کمک خواهد کرد؛ هر چند ایدئولوژی جهادی با نابودی نسخه قلمرویی داعش، شکست تلخی خورده است، جوانان سعودی به خصوص در استان هایی که در اصلاحات حکومت مورد بی توجهی قرار گرفته اند، همچنان سخنرانی های افراط گرایانه را مایه آرامش خود می بینند. این تغییرات همچنین ممکن است مزایای نظامی نیز در پی داشته باشد: مقامات نظامی سعودی که دیدگاه های ملی گرایانه تری دارند و عموما از مرگ و میر پرهیز می کنند، ممکن است تحمل خود را در خصوص عملیات مخاطره آمیز و جان فشانی افزایش دهند. این در حالی است که ریاض چندین دهه به دنبال ایجاد چنین دیدگاه هایی در میان نظامیان بوده است، بدون آنکه موفقیت چندانی در این خصوص کسب کند. این شرایط باعث خواهد شد عربستان سعودی بتواند بیش از پیش رو در روی رقیب منطقه ای خود یعنی ایران قرار بگیرد، و برخی از فرسایش های جنگ حاصل از مداخله در یمن را کاهش دهد.
البته فرا ملی گرایان نشان داده اند برای تلاش های ریاض در خصوص جذب سرمایه گذاری خارجی و حفظ ائتلاف های راهبردی، مخاطراتی را در زمینه اعتبار و همچنین سیاست به وجود می آورند. القحطانی به طور عمده، در خصوص عملیات ناموفق خاشقجی مسئول شناخته می شود؛ موضوعی که باعث تیرگی روابط میان عربستان سعودی و کنگره آمریکا شده است. فرا ملی گرایان سعودی همچنین در شکل گیری اختلافات دیپلماتیک میان این کشور و کانادا در ماه اوت سال ۲۰۱۸ نقش داشتند که بر اثر آن، روابط دیرینه میان دانشجویان کانادا و عربستان سعودی دچار اختلال شد، و حتی کسب و کار و تجارت میان دو کشور را تهدید کرد.
فرا ملی گرایان سعودی همچنین باعث افزایش تنش ها با ایران شده اند: «عرب نیوز» که از روزنامه های مورد حمایت دولت سعودی است (و بخشی از شرکت پژوهش و نشر عربستان سعودی شمرده می شود که ابزاری کلیدی در پیشبرد روایت ملی گرایانه است) در ماه مه ۲۰۱۹ در سرمقاله ای خواهان حملات نظامی تلافی جویانه علیه ایران در پاسخ به حمله با نفتکش ها در خلیج عمان و همچنین حملات حوثی ها به زیرساخت های نفتی عربستان شد.
به علاوه، مفهوم شان ملی که همواره در حال تغییر است، باعث ایجاد تغییراتی دیپلماتیک هم برای ریاض و هم برای متحدان آن خواهد شد. عربستان سعودی هرگز از دیدگاه های خارجی در امور داخلی خود استقبال نکرده است. این در حالی است که این کشور در گذشته توانسته است تحت عنوان امنیت ملی، به افکار عمومی بی توجهی نشان دهد. این جریان در زمان دعوت عربستان از نیروهای متحد برای دفاع از این کشور در برابر عراق پس از حمله به کویت در سال ۱۹۹۰ قابل مشاهده است. مورد جدیدتر مربوط به درخواست کمک عربستان از اسرائیل برای تشکیل جبهه ای متحد علیه ایران می شود.

به علاوه، ملی گرایان سعودی بردباری کمتری در برابر انحراف های منطقه ای کشورهای حاشیه خلیج (فارس) نشان داده اند. قطر بیشترین آسیب را از این حملات دیده است، و محاصره این کشور به واسطه روحیات ملی گرایانه سعودی تشدید شده است. در صورتی که ریاض با دوحه در این خصوص به توافقی برسد، کاهش شدت این روحیات بسیار دشوار خواهد بود. در آینده، عمان و کویت ممکن است همچنین با خشم فزاینده این ملی گرایان سعودی روبرو شوند. سلطان قابوس در عمان، به اندازه کافی به خصوص در قبال ایران و قطر مستقل بوده است تا فشارهای ریاض را تاب بیاورد. سلطان قابوس در سال ۲۰۱۳ باعث ناکامی تلاش های عربستان سعودی برای تقویت شورای همکاری خلیج (فارس) و تبدیل آن به «اتحادیه خلیج (فارس)» شد. این اقدام باعث به هم خوردن راهبرد عربستان سعودی مبنی بر تبدیل شورای همکاری خلیج (فارس) به جبهه ای متحد تر علیه ایران شد. به علاوه، عمان هرگز به تحریم قطر نپیوست، و مسقط نیز آنقدر خود را در برابر انتقادهای سعودی مصون می بیند که بی پروا اقداماتی را در حمایت از آمریکا انجام می دهد؛ اقداماتی مانند دعوت از بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل به مسقط در ماه نوامبر ۲۰۱۸ به منظور اطمینان دادن به وی در خصوص ائتلاف با آمریکایی ها. (عمان همچنین یک پایگاه نظامی را با همکاری بحرین ایجاد کرده است، که نخستین اقدام از این دست پس از رهایی از استعمار در سال ۱۹۷۰ شمرده می شود.) در نهایت، اختلافات قلمرویی دیرینه کویت در مرزهای نفت خیز آن با عربستان سعودی، به شکلی فزاینده ابعاد ملی گرایانه خواهد گرفت؛ ابعادی که تا کنون شاهد آن نبوده ایم.
شاید بیش از هر چیز، ملی گرایی جدید عربستان سعودی باعث تقویت این کشور به واسطه حمایت های سیاسی لازم برای مقابله با نفوذ خارجی با هدف تغییر رفتارها شود. متحدان غربی عربستان سعودی به شکل فزاینده ای در خصوص سوابق حقوق بشری این کشور و عملکرد آن در یمن نگران هستند. در این شرایط، فشارهای متحدان عربستان سعودی با هدف تغییر رفتارهای این کشور، در برابر خواسته های ملی گرایانی قرار خواهد گرفت که از این پادشاهی می خواهند حاکمیت خود را حفظ کند. این شرایط، کاملا متفاوت از دورانی است که در آن جرج بوش رئیس جمهور آمریکا و عبد الله پادشاه عربستان در آن به سر می بردند و طی آن بوش به پادشاه سعودی کمک کرد تا انتخابات شهرداری ها را به عنوان بخشی از دستور کار آزادی منطقه ای خود برگزار کند. حتی متحدان نزدیک پادشاهی سعودی ممکن است به این نتیجه برسند که هر اندازه ملی گرایی در عربستان سعودی بیشتر به خود شکل بگیرد، ذهن و دیدگاه مقامات آن بسته تر خواهد شد.

(Visited 91 times, 1 visits today)

پاسخی بگذارید