تاریخ: ۸:۳۸ :: ۱۳۹۷/۰۵/۱۳
دیوان لاهه: آیا آمریکا رای احتمالی دادگاه به نفع ایران را می پذیرد؟

سعید محمودی، استاد حقوق بین الملل

بی بی سی

روز ۲۵ تیر ماه امسال دولت ایران برای چهارمین بار بعد از انقلاب در دیوان بین المللی دادگستری لاهه علیه ایالات متحده طرح دعوی کرد. دو دعوای اول – ساقط کردن هواپیمای ایرباس ایران بر فراز خلیج فارس و حمله نظامی به سکوهای نفتی ایران – هر دو مربوط به اتفاقات زمان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۳۶۰ بودند. دعوای سوم مربوط به ضبط حدود دو میلیارد دلار دارائی های ایران در سال ۱۳۹۵ است که هنوز دیوان بین المللی رسیدگی به آن را آغاز نکرده است.

موضوع اختلاف در دعوای فعلی عمدتا تصمیم دولت ایالات متحده به اعمال مجدد تحریم های مربوط به برنامه اتمی ایران بود که بر اساس توافق سال ۱۳۹۴ موسوم به برجام تعلیق یا متوقف شده بودند. همزمان با تقاضای ثبت دعوی، ایران از دیوان درخواست نمود که با توجه به آثار گسترده و جبران ناپذیر این تحریم ها بر روی اقتصاد ایران و محدودیت ها ی اعلام شده سخت تر آن کشور در مورد اتباع و شرکت های ایرانی، نسبت به صدور دستور اقدامات فوری و پیش از رسیدگی به ماهیت اصل دعوی اقدام کند.

رسیدگی به قضایای مطروح در دیوان بین المللی معمولا بین دو تا چهار سال و گاهی بیشتر طول می کشد. به همین دلیل در مواردی که منافع و حقوق هر یک از طرفین در معرض صدمه فوری هستند، دیوان می تواند به منظور حفظ این حقوق به طور موقت و تا تعیین تکلیف قطعی دعوی، برای طرفین تکالیف موقتی لازم الاجرا تعیین کند. این امر در ماده ۴۱ اساسنامه دیوان پیش بینی شده است.

صلاحیت دادگاه برای رسیدگی به شکایت ایران

دیوان بین المللی، برخلاف دادگاه های ملی، صلاحیت ذاتی و همیشگی برای رسیدگی به دعاوی ندارد. دیوان می تواند تنها زمانی به یک دعوی رسیدگی کند که دولت های طرف دعوی به نحوی رضایت خود را برای ارجاع موضوع به دیوان اعلام کرده باشند. این رضایت معمولا به یکی از طرق زیر نشان داده می شود.

۱- هر دولت عضو سازمان ملل متحد، که به تبع ان عضو دیوان بین المللی هم محسوب می شود، می تواند مطابق بند دوم ماده ۳۶ اساسنامه دیوان در هر زمان طی اعلامیه ای به اطلاع دیوان برساند که صلاحیت دیوان را برای رسیدگی به اختلافاتی که ممکن است بین آن کشور و هر کشور دیگر عضوی که به نحو مشابه صلاحیت دادگاه را پذیرفته باشد قبول می کند. در حال حاضر ۷۳ کشور به این ترتیب صلاحیت دیوان را پذیرفته اند. نه ایران و نه ایالات متحده جزو این گروه نیستند.

۲- روش دیگر این است که دو کشور که با هم اختلافی پیدا می کنند و خود موفق به حل آن نمی شوند، می توانند با یکدیگر توافق کنند که رفع آن اختلاف خاص را به دیوان بین المللی محول کنند. این کار معمولا از طریق یک توافق کتبی که بعد از وقوع اختلاف نوشته شده صورت می گیرد. ۳- سومین گزینه این است که در یک معاهده دو یا چند جانبه پیش بینی می شود که چنانچه در تفسیر یا اجرای آن معاهده در اینده بین دولت های عضو اختلافی پیش بیاید دیوان بین المللی لاهه صلاحیت رسیدگی به آن را دارد.

معاهده مودت بین ایران و آمریکا

دعوای فعلی ایران علیه ایالات متحده بر اساس گزینه سوم طرح شده است. معاهده مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی میان ایران و ایالات متحده که در ۲۳ مرداد ۱۳۳۴ (۱۵ اوت ۱۹۵۵) بین دو کشور امضا شده و با وجود تمام اختلافات میان آن ها در دوران بعد از انقلاب، هنوز هیچ یک از طرفین نسبت به خروج از آن اقدام نکرده است، دربند دوم ماده ۲۱ صلاحیت دیوان را برای رسیدگی دعاوی مربوط به تفسیر و اجرای آن تائید می کند.

با توجه به این که مخالفت با ایالات متحده آمریکا تا کنون جزو اصلی ترین ستون های سیاست خارجی جمهوری اسلامی بوده است و دو کشور در چهار دهه اخیر با هم رابطه سیاسی نداشته اند، سوالی که پیش می آید این است که به چه علت معاهده مودت هنوز ملغی نشده است و به قوت خود باقی است. این سوال بخصوص موجه است زیرا در خود معاهده مودت ذیل بند ۳ ماده ۲۳ پیش بینی شده که هر یک از طرفین می تواند با دادن اخطار کتبی به مدت یک سال به طرف دیگر، معاهده را خاتمه دهد.

تصمیم به الحاق به یک معاهده بین المللی و یا خروج از آن یک تصمیم سیاسی است و مثل هر تصمیم سیاسی دیگری با موازنه منافع و مضرات آن گرفته می شود .با توجه به تعداد دعاوی ایران علیه ایالات متحده این که ایران هنوز از این معاهده خارج نشده است شاید قابل فهم باشد. وجود این معاهده باعث شده که دیوان به عنوان یک مرجع رفع اختلاف به خصوص در مواقعی که به دلایلی شاید غیر از دلایل صرفا حقوقی و با توجه به ملاحظات سیاست داخلی مورد استفاده قرار گیرد. اما فهم دلیل ایالات متحده برای باقی ماندن در این معاهده مشکل تر است.

در قضیه مربوط به گروگان گیری کارمندان کنسولی و دیپلمات های ایالات متحده در تهران که ایالات متحده در سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹) علیه ایران در دیوان بین المللی مطرح کرد، معاهده مودت به عنوان یکی از مبانی صلاحیت دیوان ذکر شد. بنا براین ایالات متحده هم ممکن است با احتساب نیازبه استفاده از دیوان برای رفع پاره ای اختلاف ها با ایران هنوز از معاهده خارج نشده باشد گرچه انگیزه آن کشور برای باقی ماندن در معاهده از این جهت احتمالا کمتر از ایران است.

خواسته اصلی ایران در دعوای حاضر این است که دیوان اعلام کند که ایالات متحده با برقراری مجدد تحریم ها و تهدید به اعمال محدودیت های سخت جدید پاره ای از تعهدات خود را بر اساس معاهده مودت نقض کرده است. ایران هم چنین خواستار لغو فوری این تحریم ها و پرداخت خسارت کامل از سوی ایالات متحده شده است. مرحله نخست این دعوی که اکنون آغاز شده مربوط به رسیدگی به لزوم تعیین اقدامات موقتی و عاجلی است که ایران از دیوان درخواست کرده است.

پاسخی بگذارید