تاریخ: ۸:۵۸ :: ۱۳۹۶/۰۸/۲۲
سلطنت به هر قیمت

هرمان راینر،

فرانکفورتر آلگماینه سایتونگ (آلمان)

تلاش های عربستان سعودی برای ایجاد تعادل بین نوگرایی و اسلام دیگر نتیجه نمی دهد. به منظور استوار کردن کشور خود بر پایه هایی جدید، ولیعهد محمد بن سلمان قصد دارد از آداب و رسوم و سنت ها فاصله بگیرد.
این روزها، شاهزاده محمد بن سلمان زمام امور عربستان سعودی را محکم به دست گرفته است. هدف او استوار ساختن پایه های حکومت خود در این کشور سلطنتی بر پایه هایی جدید می باشد. این اقدامات در خارج از کشور با نگرانی رصد می شود. به همین علت ژان ایو لو دریان، وزیر امور خارجه فرانسه گفت از دید پاریس اوضاع لبنان “به شدت نگران کننده ” است و این کشور باید به سرعت به ثبات سیاسی خود باز گردد. در آخر هفته گذشته، زمانی که سعد حریری، نخست وزیر لبنان، در ریاض پس از دیدار با ولیعهد استعفای خود را اعلام کرد و این اقدام را به علت وجود تهدیدهایی از سوی ایران و حزب الله شیعه توجیه کرد، تنش ها به شدت بالا گرفت. در روز پنج شنبه، عربستان سعودی از شهروندان خود خواست تا لبنان را ترک کنند، امری که باعث شد تا نگرانی ها درباره احتمال تبدیل لبنان به صحنه درگیری بین عربستان سعودی و ایران تشدید شود.
رکس تیلرسون، وزیر امور خارجه آمریکا نیز روز جمعه “نگرانی هایی” را ابراز کرد، اما اشاره وی به تحولات داخلی عربستان سعودی بود. زیرا در همان روزی که حریری استعفا داد، در عربستان سعودی جنبش مبارزه علیه فساد با دستگیری شاهزادگان برجسته و تجار آغاز شد، اقدامی که در تاریخ این کشور سلطنتی تاکنون سابقه نداشته است. تیلرسون گفت که دستگیری های متعدد موجب بروز “نگرانی هایی” شده اند. اکنون باید صبر کرد تا ببینیم در آینده چه اتفاقاتی خواهد افتاد.
سعود المعجب، دادستان کل عربستان سعودی، اولین توضیحات را درباره جزئیات این دستگیری ها ارائه داد. معجب همچنین عضو کمیسیون مبارزه با فساد است که شنبه گذشته تاسیس آن اعلام شد . او در بیانیه ای کتبی اعلام کرد از یکشنبه گذشته تاکنون ٢٠٨ نفر به بازجویی احضار شده و تحت بازداشت موقت قرار گرفته اند؛ اما به علت فقدان شواهد و مدارک کافی هفت نفر از این افراد دوباره آزاد شدند.
وی مبلغ آسیب های پیشین را که طی دهه های اخیر در نتیجه فساد و اختلاس ( به اقتصاد کشور) وارد شده است، حدود ١٠٠ میلیارد دلار اعلام کرد. شواهد و مدارک جمع آوری شده در طول سه سال گذشته “بسیار قوی” است. این موضوع به مقامات مسئول مبارزه با فساد اجازه داد تا بتوانند حساب های بانکی خصوصی افراد مظنون را مسدود کنند. دولت عربستان سعودی تمام تلاش خود را برای هموار نگه داشتن روند اقتصاد به کار می برد. به این پرونده ها در دادگاهی عادی رسیدگی خواهد شد.
رهبری عربستان سعودی متوجه این نکته شده که این کشور با روندها و روش هایی که تاکنون وجود داشته آمادگی برنامه ریزی برای آینده را ندارد. آخرین دور اصلاحات و بازسازی بزرگ عربستان سعودی به دست شاه فهد انجام شده بود که در سال ١٩٨٢ به سلطنت رسید و در سال ٢٠٠٥ درگذشت. فهد که از زندگی لذت برده و علاقه داشت به اروپا سفر کند، تعادل کشور را بر روی دو پایه و ستون اصلی برقرار کرد: نوگرایی و اسلام. از یک سو، او “پدر مدرنیته” در عربستان سعودی به شمار می رود. زیرا او از درآمدهای نفتی بی پایان برای رشد اقتصادی بی سابقه ای بهره برد. چندین هزار شاهزاده از خاندان سعودی به شرکت ها پیوستند، خانواده های بزرگ تجاری از قراردادهای دولتی و ورود و سرمایه گذاری شرکت های بین المللی در عربستان سعودی بهره برداری می کردند. در نتیجه یک ساختار صنعتی – نسبتا متنوع برای یک کشور نفتی – ایجاد شد و یک طبقه متوسط جدید ظهور کرد. دلارهای نفتی آزادانه جریان داشتند، اما یک چارچوب منظم قانونمند و شفاف وجود نداشت.
از سوی دیگر، شاه فهد همچنین لقب “نگهبان دو مکان مقدس” مکه و مدینه را به خود اختصاص داد. زیرا سه سال قبل از به قدرت رسیدن وی، عربستان سعودی دوران بسیار ترسناکی را تجربه کرده بود: افراط گرایان سعودی مسجد اعظم (مسجد الحرام) مکه را تصرف کردند. به منظور محافظت از مشروعیت اسلامی حکومت خود، او میلیون ها نسخه از قرآن را در سراسر جهان پخش کرد، در بیش از ٧٠ سفارتخانه نمایندگان دینی جدید کمک های مالی گزافی به جوامع اسلامی محلی ارائه داده، و به گسترش و توسعه دو شهر مقدس مکه و مدینه اقدام نمود. اخوان المسلمین به عنوان جنبش صحوه در عربستان سعودی فعالیت می کنند، حتی بیشتر علمای مذهبی وهابی از این فعالیت های اسلامی بهره مند شدند.
ملک عبدالله نیز که از سال ٢٠٠٥ تا ٢٠١٥ حکومت کرد، تلاش داشت تا این تعادل را بین نوگرایی و اسلام حفظ کند. با این حال، او دو بار زیر فشارها به زانو درآمد: در خارج، پس از سقوط صدام حسین، دیکتاتور عراق در سال ٢٠٠٣ گسترش نفوذ ایران و شیعیان آغاز شد، و در داخل نیز او به مقابله و ممانعت از گسترش بهار عربی در داخل این کشور سلطنتی پرداخت. این تلاش ها برای حفظ تعادل میان نوگرایی و اسلام که در دوران فهد آغاز شده بود ، دشوارتر گردید و این دو عرصه برخلاف امیدها و انتظارات به خوبی با یکدیگر ادغام نشدند.
در ژانویه سال ٢٠١٥ ملک سلمان، برادر ناتنی عبدالله جانشین وی شد. سلمان از سال ١٩٦٢ تا ٢٠١١ فرماندار ریاض، پایتخت این کشور بود. در طول دوران ریاست وی، ریاض به یک کلان شهر کارآمد تبدیل شد. این فرماندار چشم انداز چندان خوبی برای رسیدن به تخت پادشاهی نداشت زیرا سلطان و نایف، دو برادر تنی وی تنها اندکی بزرگتر از او بودند. او در ریاض شاهد آن بود که تلاش ها برای حفظ تعادل بین نوگرایی و اسلام به طور فزاینده ای دشوار شدند. زیرا بسیاری از شاهزادگان و تجار بخش خصوصی با هزینه دولت و در نتیجه شرایط جامعه بر ثروت خود می افزودند؛ او همچنین دیدگاه های افراطی علمای مذهبی وهابی را به عنوان تهدیدی برای پادشاهی می دید.
سلمان هنگامی که در ٨٠ سالگی به مقام پادشاهی رسید، پسر خود محمد را به عنوان دومین و سپس اولین ولیعهد منصوب کرد تا عربستان سعودی را بر پایه جدیدی قرار داده و جایگاه این کشور را در جهانی که به سرعت تغییر می کند، از نو تعریف کند زیرا روش هایی برای حفظ تعادلی که ملک فهد برای این سرزمین به ارث گذاشت، دیگر قابل اجرا نبوده و جواب نمی دهد. در محافل سلطنتی عربستان سعودی گفته می شود که نمیتوان با مدل قدیمی سعودی ادامه داد؛ تا کنون این کشور با سرعت ١٠ کیلومتر در ساعت حرکت می کرد، اکنون می خواهد سرعت خود را تا ٢٠٠ کیلومتر در ساعت افزایش دهد. اما بدین منظور ابتدا باید فساد را ریشه کن کرد و همچنین قابلیت شفافیت و جوابگو بودن را ایجاد کرد.
در جستجوی مشروعیت جدید برای قدرت
طی سال های اخیر ملک سلمان، پسر عبد العزیز بنیانگذار کشور و ولیعهد وی، بسیاری از پست ها و مشاغل مختلف را در اختیار افرادی از نسل نوه ها و نتیجه های بنیانگذار قرار دادند که هم اکنون می توانند بر روی وفاداری آنها حساب کنند. علاوه بر این، ظاهرا اکثر مردم از مبارزه علیه فساد استقبال می کنند. چنین چیزی به این علت مهم است که با ریشه کن کردن دولت رفاهی، هزینه های بیشتری بر دوش مردم عربستان سعودی قرار خواهد گرفت. آنها هر اندازه که مجبور به پرداخت مالیات های بیشتر شوند، به همان اندازه خواستار مشارکت بیشتر در امور خواهند بود. عربستان سعودی یک کشور سلطنتی باقی خواهد ماند، اما احتمالا سلطنتی با نهادها و سازمان های بی شمار. ترس از بازگشتن یک دولت سرکوبگر، به رغم دستگیری ها، چندان گسترده نیست. زیرا به عقیده سعودی ها، چوب خط همه افراد مظنون کاملا پر شده است.

چاپ نوشتار