تاریخ: ۹:۱۰ :: ۱۳۹۶/۰۶/۱۶
سایکس- پیکوی بد، سایکس- پیکوی خوب: نگاهی به رفراندوم اقلیم کردستان”

سیدمهدی نبوی

پژوهشگر موسسه آینده‌پژوهی جهان اسلام

شاید صدسال پیش، زمانی که مارک سایکس بریتانیایی و فرانسوا ژرژ پیکوی فرانسوی بر روی نقشه ی خاورمیانه مشغول ترسیم خطوط منافع در منطقه بودند تصور نمی‌شد که چنین تقسیم و مرزبندی تصنعی و دولت-ملت سازی بدون توجه به ویژگی‌های خاص اتنیکی و مذهبی و … موجب شود تا سال‌های سال  این منطقه کانون منازعات قومی و مذهبی و مناقشات ارضی و مرزی باشد.

استفاده ابزاری از قومیت‌های منطقه و سپس عدم توجه به خواست مردم و عمل نکردن به وعده‌ها با نگاه استعماری موجب  سرخوردگی و بروز جنبش‌های ناسیونالیستی، کمونیستی، کودتاهای نظامی و … شد که البته معمولا منجر به یک حکومت مبتنی بر دموکراسی و بر پایه قوام مفهوم دولت-ملت نگردید.

اگرچه تمام مشکلات منطقه را نمی‌توان به سایکس-پیکو نسبت داد، اما مطمئنا بخش مهمی از منازعات فعلی ریشه در این تقسیم‌بندی تحمیلی و مرزکشی استعماری دارد که سهم زیادی در تعیین سرنوشت مردم منطقه داشته و آن‌ها را تحت نفوذ و قیمومیت قدرت‌های استعماری قرار داد. اعراب البته پس از مدتی استقلال خود را (هرچند با حکومت‌های پاتریمونیال وابسته ) به دست آوردند.

اما مسئله کردی همچنان باقی ماند. کردها که امید زیادی به تشکیل دولت مستقل داشتند (علی‌الخصوص پس از معاهده سور)، پس از مدتی دست خود را خالی و همچنان در چهارچوب دولت-ملت های ترسیم شده باقی دیدند. تحولات اما در خاورمیانه به سرعت روی می دهد و این منطقه بارها و بارها آبستن حوادث مهمی با زمینه‌ها و مداخلات منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای در بستر مسئله کردها بوده است. از قیام‌ها و نبردهای چریکی کردها گرفته تا طرح خاورمیانه بزرگ و سقوط صدام و …   که هر بار بحث کردستان مستقل و کشور کردی و کردستان بزرگ متشکل از چهارپاره کردستان را بر سر زبان‌ها می‌انداخت.  البته مسئله کردها در این چهار کشور از منطق و روند یکسانی برخوردار نیست.

در ایران علی‌رغم تفاوت مذهبی و وجود برخی کاستی‌ها، به دلیل ریشه‌ی ایرانی و هویت تاریخی کردها و  رویکرد نسبتا مثبت حاکمیت، قاطبه ی مردم کرد به هویت تاریخی و ساختاری خود اعتقاد داشته و نسبتا همگرا به مرکز هستند و بنابراین حرکت‌های تجزیه‌طلبانه ضعیف می‌باشند. در ترکیه، کردها یکی از بغرنج‌ترین مسائل جمهوری ترکیه پس از استقلال بوده‌اند. مسئله کردی در ترکیه البته با افت‌وخیز فراوان همراه بوده و از انکار هویت و سرکوب شدید تا اعطای امتیازات و به رسمیت شناختن حقوقشان، از درگیری و مذاکره با پ.ک.ک و تحرک سیاسی حزب دموکراتیک خلق‌ها و راه‌یابی به پارلمان و نیز دستگیری‌های متعدد فعالانشان در نوسان بوده است.

عراق اما مورد خاصی است و شاید مناسب‌ترین تکه‌ی پازل برای تشکیل کشور کردی به نظر می‌رسد. این کشور شاهد قیام‌های متعدد کردها، و در مقابل سرکوب شدن‌ها و… بوده است. قیام شیخ محمود برزنجی در ۱۹۱۹، “قیام ایلول” ملامصطفی بارزانی در ۱۹۶۱و “قیام راپه رین” در ۱۹۹۱ که نهایتا  با قطعنامه شورای امنیت و تعیین منطقه پرواز ممنوع منجر به تشکیل حکومت خودمختار بر پایه توافق سال ۱۹۷۰ ملا مصطفی شد، و در نهایت سقوط صدام در ۲۰۰۳ میلادی که علاوه بر اینکه به اقلیم کردستان موقعیت ویژه‌ای بخشید، کردها را در ساختار حکومت عراق نیز دارای سهم و موقعیت کرد. البته این به معنای خاموشی آرمان استقلال در میان کردها نبود، اما آن را در پس‌زمینه مطالبات  و روابط با دولت مرکزی و اختلافات فی‌مابین قرار داد. اختلافات میان اربیل و بغداد بر سر مناطق مورد مناقشه که طبق اصل ۱۴۰ قانون اساسی باید تکلیفشان مشخص می‌شد، اختلاف بر سر دسترسی به منابع نفتی و نحوه‌ی تقسیم درآمد حاصل از فروش نفت و روابط خارجی از جمله مسایل مورد اختلاف میان طرفین بود.

-تحولات عربی، ظهور داعش و باز هم استقلال!

در این میان اتفاقی افتاد که نگاه جهان را معطوف به خاورمیانه نمود و دوباره آتش زیر خاکستر استقلال‌طلبی زبانه کشید. تحولات عربی پس از ۲۰۱۱ میلادی و سقوط دومینو وار حکومت‌ها، و در ادامه تحولات سوریه و تبدیل آن به جنگ داخلی، دخالت خارجی و ظهور تروریسم تکفیری و نهایتا سر برآوردن هیولای داعش از میان شعله‌های جنگ و ناآرامی و بی‌ثباتی در منطقه، شرایط عراق و البته کردها را بسیار ویژه‌تر نمود.

حمله داعش به عراق و تصرف موصل، حرکت داعش به سمت اربیل و مبارزه کردها با داعش، در کنار تضعیف موقعیت و نفوذ دولت مرکزی و روابط کردها با قدرت‌های فرا منطقه‌ای و منطقه‌ای در گیرودار نبرد با داعش، موجب گردید تا  سطح بازیگری‌ کردها در تحولات اخیر بالاتر رود و خود را یکی از مهم‌ترین کارت‌های بازی آمریکا در منطقه ببیند، نیروی نظامی‌ پیشمرگه تقویت شود و توان اعمال اراده در سرزمین‌های تحت کنترل را داشته باشد و با بالا رفتن اعتمادبه‌ نفس کردها، این بار خود را در نزدیک‌ترین موقعیت به پوشانیدن جامه‌ی حقیقت به آرمان دیرینه‌ا کردستان آزاد ببیند. و اینجا بود که مجددا بحث استقلال اقلیم از طرف مسئولین کردستان عراق مطرح گردید و بارزانی اعلام کرد که ۲۵ سپتامبر(سوم مهرماه) رفراندوم را برگزار خواهد نمود.

– رفراندوم اقلیم و استقلال کردستان: موانع و چالش‌ها!

برگزاری رفراندوم یکی از حیاتی‌ترین گام‌های کردستان عراق برای استقلال و تشکیل کشور و دولت-ملت کردی است. اگر عناصر تشکیل‌دهنده‌ی دولت در نظام بین‌الملل را ۱٫مردم ۲٫ سرزمین ۳٫ حکومت ۴٫ حاکمیت بدانیم، اقلیم کردستان به‌نوعی تمام این عناصر را دارد و صرفا بحث شناسایی باقی است. البته به نظر می‌رسد این رفراندوم اهداف دیگری را هم دنبال می‌کند و  یکی از آن‌ها افزایش توان چانه‌زنی و فشار بر دولت مرکزی برای افزایش مطالبات است.
اما موضوع رفراندوم و استقلال به این سادگی هم نبوده و با مشکلات و چالش‌های فراوانی روبروست.

چاپ نوشتار