جنگ رسانه ها در خلیج فارس

مونیکا بولیگر،

نویه زوریییشر سایتونگ سوئیس

همسایگان از قطر می خواهند (شبکه تلویزیونی) الجزیره را تعطیل کند. این شبکه تنوع عقاید و دیدگاه ها را وارد عرصه رسانه های عربی کرده است. اما حتی الجزیره نیز از تبدیل شدن به یک ابزار سیاسی در امان نمانده است.
در حالی که تصاویر جنگی روی صفحه تلویزیون به نمایش درمی آید، صدای خبرنگار شنیده می شود که می گوید: “ائتلاف عرب در یمن به کجا می رود؟ پس از گذشت بیش از دو سال و نیم از آغاز جنگ، این سوالی است که برای بسیاری مطرح می باشد.” این گزارش تلویزیونی ادامه می دهد، عربستان سعودی و امارات متحده عربی که یک ائتلاف نظامی علیه شورشیان حوثی در یمن تشکیل داده اند، برای این کشور “هیچ طرح مشخص و درستی ندارند.” در این برنامه، به وضعیت آشفته حاکم بر سرزمین هایی که توسط ائتلاف آزاد شده اند، و اختلافات در درون ائتلاف ضد حوثی اشاره می شود. شیوع بیماری، مرگ و تبعید هزینه ای است که یمنی ها در حال حاضر پرداخت می کنند.
تغییر خط مشی در جنگ یمن
این لحن و برخورد جدیدی از سوی کانال تلویزیونی الجزیره مستقر در دوحه است که تا پیش از این به ندرت از مداخله در یمن گزارش های انتقادی پخش می کرد – تا زمانی که قطر بخشی از این ائتلاف در یمن بود. پس از آن که عربستان سعودی و امارات برقراری تحریم علیه قطر را اعلام کردند، دوحه نیز به مشارکت خود (در ائتلاف علیه یمن) که بیشتر نمادین بود، مهر پایان زد. دوحه خویشتنداری کرده و ترجیح داده مقابله به مثل نکند. اما الجزیره اکنون دیگر گزارش های خود را درباره متحدان سابق تلطیف نمی کند.
با این حال، این شبکه تلویزیونی در حال حاضر عامل نارضایتی و دلخوری ریاض و ابوظبی بوده و یکی از علل این تحریم ها می باشد. این شبکه در مرکز کارزار رسانه ای شدیداللحنی علیه قطر قرار دارد که قبل از تحریم ها آغاز شده بود. ریاض از آن زمان مقر شبکه الجزیره در کشور خود را تعطیل کرده است؛ در امارات نیز از مدت ها پیش دفتر این شبکه تعطیل بوده است. حملات علیه الجزیره موضوع جدیدی نیستند. همچنین بحران های دیپلماتیک ناشی از پوشش خبری این ایستگاه تلویزیونی پیشتر نیز وجود داشت، به ویژه آن که در دوران فعالیت خود از تمامی رژیم های عربی به غیر از حاکمان دوحه انتقاد کرده است. یاسر ابو هلاله، مدیر کانال عربی الجزیره می گوید این بار وضعیت فرق دارد: “حملات به طور منظم و هماهنگ انجام می شوند و از حملات شخصی یا دروغ پراکنی ابایی نمی شود.”
در روز جمعه، ریاض و ابوظبی رسما تعطیل کردن شبکه تلویزیونی الجزیره را از جمله ١٣ شرط خود برای پایان دادن به تحریم ها اعلام کردند. اما دوحه به احتمال زیاد این درخواست را برآورده نخواهد کرد: یک خبرنگار مشغول به کار در این شبکه می گوید: “قطر از الجزیره دست نخواهد کشید. در حالی که کشورهای دیگر فقط دارای سرزمین، ملت و دولت هستند، قطر علاوه بر تمام این موارد الجزیره را نیز در اختیار دارد. تعطیل کردن آن از جمله اختیارات و فقط به میل حاکمیت می باشد.”
مخالفان قطر می گویند این کشور از تروریست ها حمایت می کند. منظور آنها این است که قطر به نیروهای میانه رو و همچنین افراطی برای به وجود آوردن تغییر کمک کرده و الجزیره نیز برای آنها فضایی برای بیان عقاید خود فراهم می کند. الجزیره در سال ١٩٩٦ به عنوان اولین ایستگاه تلویزیونی پان عرب که دارای تنوع افکار و عقاید بوده و به تهیه گزارش بر اساس معیارهای روزنامه نگاری پرداخته، تاسیس شد. این شبکه چشم انداز رسانه های عربی را که تحت سلطه شبکه های رادیو و تلویزیونی دولتی بود، متحول و دگرگون ساخت. در الجزیره به سکولارها و اسلام گرایان اجازه داده شد تا به طور زنده با یکدیگرگفتگو و مناظره کنند، مخالفان در تبعید توانستند ابراز وجود کرده و حتی پیام های ویدیویی اسامه بن لادن منتشر گردید.
الجزیره خود را به عنوان “رسانه جایگزین” در برابر رژیم های مستبد عربی و همچنین رسانه های غربی جلوه داده و محبوبیت زیادی به دست آورده است. بدین ترتیب، شیخ نشین کوچک قطر ابزاری برای گسترش نفوذ خود در منطقه و دستیابی به استقلال از “برادر بزرگ” عربستان سعودی پیدا کرد. در بهار عربی، این شبکه رادیو و تلویزیونی به صدای جنبش های اعتراضی تبدیل و موجب تحریک و برانگیخته شدن خشم رژیم های دیگر شد. هنگامی که در مصر پس از کودتای ٢٠١٣ روند بازسازی آغاز شد، رژیم تصمیم به انتقام گیری گرفت. سه روزنامه نگار از کانال انگلیسی الجزیره دستگیر و متهم به دست داشتن در اقدامات تروریستی شدند، تا از این شبکه زهر چشم گرفته شود.
“همانند سقوط دیوار”
این سه نفر در نهایت پس از آن که توجه بین المللی بسیاری به این موضوع جلب شد، مورد عفو قرار گرفتند. باهر محمد، یکی از آن سه تن، در حال حاضر در دوحه زندگی و در الجزیره مشغول به کار است. او هنگام خروج از مصر بار دیگر به مدت چند ساعت بازداشت شد، که در نتیجه آن پرواز خود را از دست داد. او می گوید: “پیام روشن بود. من نباید باز گردم.” او ادامه می دهد، الجزیره در طول دوران بازداشت از وی و خانواده اش پشتیبانی و حمایت کرده بود. اعتقاد راسخ به مبارزه برای اصل آزادی مطبوعات، به او کمک کرد تا دوران زندان را پشت سر بگذارد.
مصر در آن زمان الجزیره را به انتشار گزارش های بی اساس و نادرست درباره تحولات این کشور متهم کرده بود. محمد می گوید تمام گزارش های وی از قاهره برای سرویس انگلیسی الجزیره بوده و لحنی متعادل داشتند. اگرچه در واقع سرویس انگلیسی کاملا متعادل است، اما سرویس عربی پس از سقوط اخوان المسلمین به بلندگوی تبلیغاتی برای اسلام گرایان تبدیل شده بود. رسانه های وابسته به دولت مصر در این دوران در مسیر ملی گرایی افراطی و تخطئه اخوان المسلمین قرار گرفته بودند. این تحولات جوامع مصر و جاهای دیگر را چند پاره کرده بود: سکولارها علیه اسلام گرایان، حامیان رژیم علیه انقلابیون. دقیقا به همین علت که الجزیره تصمیم به جانب داری از یکی از طرفین گرفت، این شبکه به گرداب چند قطبی شدن جامعه سقوط کرد.
همچنین، نقش سیاست خارجی فعال قطر در جریان قیام ها، این شبکه را بیش از پیش به یک رسانه مغرض تبدیل کرد. برخی این رسانه را متهم می کنند که به جبهه کنفسیونالیسم ( برگرفته از مکتب کنفسیوس اندیشمند و فیلسوف چین) پیوسته و گاهی اوقات حتی برخورد خصمانه و ضد شیعه داشته است. با این وجود، الجزیره نسبت به سایر ایستگاه های محلی رادیو و تلویزیونی هنوز حرفه ای و کثرت گرا به شمار می رود. ابو هلاله، مدیر الجزیره می گوید این شبکه به افراد ناراضی فضایی برای اظهار نظر داده و در نتیجه ناخواسته به هرج و مرج در منطقه دامن زده است. البته آنها کاملا بی طرف نبوده اند: “اما آیا رسانه های غربی در هنگام سقوط دیوار برلین بی طرف بودند؟ این دوران برای ما مانند زمان سقوط دیوار بسیار با اهمیت بوده است. ”
اغلب بحرین به عنوان نمونه ای از چگونگی رعایت مرزهای سیاسی در گزارش های الجزیره در نظر گرفته می شود: تظاهرات سال ٢٠١١ در این کشور در گزارش های الجزیره از اهمیت و توجه چندانی برخوردار نبود، در حالی که کشورهای همسایه با شور و شوق از موج اعتراضات بهره بردند. در بحرین، قطر از نیروهای شورای همکاری خلیج [فارس] به رهبری عربستان که تظاهرات اکثریت جمعیت شیعه علیه خانواده سنی حاکم را سرکوب کردند، حمایت کرد. اگرچه الجزیره ممکن است مستقل و حرفه ای تر از دیگر رسانه ها به شمار رود، اما در همسایگی خود از خطوط قرمزی پیروی می کند. هرگونه انتقاد از خاندان حاکم قطر غیر قانونی است. در سال های اخیر نیز انتقاد از ریاض یک تابو به شمار می رفت.
حفظ تعادل بسیار حساس و دشوار
الجزیره در ابتدا با گزارش انتقادی موجبات خشم عربستان را فراهم کرده بود. با این حال، به عنوان بخشی از اقدامات جهت ایجاد روابط حسنه بین دو کشور در سال ٢٠٠٨ و با سفر یک هیئت دولتی از قطر به همراهی رئیس الجزیره به ریاض، این وضعیت تغییر کرد. ابو هلاله گفت الجزیره گاهی اوقات باید تا حدی سازش کند تا بتواند دفتر خود را در یک کشور حفظ کند. او تاکید کرد: “چگونه می توانیم به بیشترین تعداد مردم، بیشترین میزان اطلاعات را ارائه دهیم؟ این حفظ تعادل امری بسیار دشوار است. بله، ما باید برخی چیزها را پنهان کنیم. اما ٩٠ درصد اطلاعات را ارائه داده و همچنین دروغ نمی گوییم.”
اختلافات کنونی در خلیج [فارس] موجب شده تا الجزیره برای اولین بار طی چند سال اخیر به انتشار گزارش های انتقادی درباره عربستان سعودی بپردازد. می توان از این اقدام استقبال کرد یا آن را فرصت طلبانه خواند و محکوم کرد. یک روزنامه نگار این شبکه با مزاح می گوید: “می توان گفت که پوشش خبری ما پس از بسته شدن دفتر در ریاض بهتر شده است.

چاپ نوشتار