تاریخ: ۹:۳۹ :: ۱۳۹۵/۱۲/۱۵
گرم شدن روابط ایران و مصر برای سیاست خارجی آمریکا چه پی آمدی خواهد داشت

دولت دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا رویکردی خصمانه علیه ایران در پیش گرفته است. دولت آمریکا تلاش می کند جبهه ای متحد از کشورهای عرب سنی برای مقابله با بلندپروزای ها و اقدامات ایران در منطقه ایجاد کند. جبهه متحدی که دولت آمریکا قصد دارد علیه ایران ایجاد کند با دخالت های این کشور در منطقه خلیج فارس، عراق، سوریه و یمن مقابله خواهد کرد. گرایش تدریجی مصر به سمت ایران ممکن است شکل گیری چنین ائتلافی به سرکردگی آمریکا را با مانع روبرو کند.
تغییر جهت سیاست خارجی مصر و روی آوردن این کشور به ایران، از نگرانی قاهره از اسلامگرایی سنی و در عین حال تلاش برای به دست آوردن جایگاه پیشین خود به عنوان قدرت منطقه ای و همچنین بحران شدید مالی، سرچشمه می گیرد. این سه علت عمده باعث شده اند تا مصر در برابر دخالت های ایران و گسترش نفوذ این کشور در منطقه به استثنای کشورهای حوزه خلیج فارس، سکوت اختیار کند.
روابط ایران و مصر در خلال شش دهه گذشته سه مرحله را پشت سرگذاشته است:
نخست، در دو دهه ١٩٥٠ و ١٩٦٠، جمال عبدالناصر رئیس جمهور وقت مصر و محمد رضا شاه پهلوی فرمانروای پیشین ایران، بر سر بسیاری از مسایل منطقه ای به شدت با یکدیگر مخالف بودند. ناصر، مصر را پرچمدار اردوگاه انقلابی ضد آمریکا در جهان عرب می دانست و در مقابل شاه ایران خود را بخشی از اردوگاه هوادار آمریکا به شمار می آورد و حتی برای دهن کجی به ناصر، به اسرائیل نفت فروخت.
دوم، روابط ایران و مصر در پی قطع روابط مصر با روسیه در دوران ریاست جمهوری انوار سادات و روی آوردن قاهره به اردوگاه آمریکا در منطقه، به میزان چشمگیری بهبود یافت. دولت مصر برای نشان دادن روابط نزدیک خود با ایران، در پی انقلاب اسلامی سال ١٩٧٩، با پذیرائی از شاه موافقت کرد.
سوم، با وقوع انقلاب اسلامی در ایران، روابط تهران – قاهره به شدت تیره شد. روابط دوستانه مصر با اسرائیل، در پیش گرفتن مواضع هواداری از آمریکا در منطقه، حمایت از عراق در جنگ هشت ساله این کشور با ایران، نامگذاری یکی ازخیابان های تهران به نام یکی از قاتلان انور سادات، برقراری روابط نزدیک با کشورهای حوزه خلیج فارس، به تیره شدن شدید روابط دو کشور انجامید. تا کنون تلاش های متعددی برای بهبود روابط تهران – قاهره صورت گرفته است اما هیچ کدام کارساز نبوده اند. ایران و مصر همچنان از مبادله سفیر با یکدیگر خودداری می کنند.
در پی کناره گیری حسنی مبارک از قدرت در سال ٢٠١١، گام هایی در جهت آشتی میان تهران و قاهره برداشته شد. هفت روز پس از کناره گیری حسنی مبارک، شورای عالی نیروهای مسلح مصر به شناورهای جنگی ایران اجازه داد برای نخستین بار ظرف سی سال گذشته، از آبراه سوئز عبور کنند.
اخوان المسلمین نیز تلاش کرد تا روابط خود با تهران را ترمیم کند. اما این گونه اقدامات، تلاش های گذرایی بیش نبوده اند. مصر از برقراری روابط کامل دیپلماتیک با ایران خودداری کرده است. اما عبدالفتاح سیسی رئیس جمهور مصر، اسلامگرایی سنی را عمده ترین خطر و تهدید در منطقه می داند.
دولت مصر بر این باور است که اسلامگرایی سنی عامل اصلی بی ثباتی در منطقه خاورمیانه است. همین وحشت از اسلامگرایی سنی سبب شده است تا مصر با دیگر بازیگرانی که به باور دولت این کشور در منطقه با اسلامگرایان سنی در جنگ هستند، از جمله ایران و روسیه، همگام شود. دولت مصر در ضمن بر این باور است که نهادها و ساختارهای حکومتی موجود بهترین گزینه ممکن برای پاسداری از ثبات منطقه است در حالی که اسلامگرایان تلاش می کنند تا ساختارهای حکومتی در منطقه را تغییر دهند و حکومت های دین سالار تشکیل دهند. طراحان سیاسی در مصر احساس می کنند که در محاصره نیروهای اسلامگرای سنی در مصر، لیبی، یمن، سودان، نوار غزه و ترکیه، قرار دارند. این نگرانی ها به علت تجربه ای که مصر از حکومت جنبش اخوان المسلمین در فاصله سال های ٢٠١١ تا ٢٠١٣ به دست آورد، تشدید شده است.
این ملاحظات سبب شده است تا مصر آشکارا در کنار بشار اسد قرار گیرد و اجازه ندهد تا یک نیروی اسلامگرای سنی جای وی را بگیرد. به باور دولت مصر، ایران و روسیه در خط مقدم جبهه در سوریه علیه اسلامگرایان افراطی که مصر نیز در شمال شرق صحرای سینا سرگرم مبارزه با آن هاست، می جنگند. افزون بر این، دولت مصر از اعزام نیروی زمینی به یمن برای جنگ علیه حوثی ها خودداری کرد چون از آن بیم دارد که در صورت شکست دادن حوثی ها و نیروهای وفادار به علی عبدالله صالح رئیس جمهور پیشین یمن توسط ائتلافی که سرکردگی آن را عربستان سعودی بر عهده دارد، در یمن شاخه ای از جنبش اخوان المسلمین قدرت را به دست بگیرد.
وحشت از اسلام گرایان سنی و آنچه که زمامداران مصر جایگاه به حق خود به عنوان رهبر جهان عرب به شمار می آورند، سبب می شود تا روابط قاهره و ریاض تیره شود و مواضع قاهره با تهران بیش از پیش همسو شود. سیاستگذاران مصری می خواهند برای کشورشان خط مشی مستقلی ایجاد کنند تا خود نقش رهبر و طلایه دار را بر عهده بگیرند و دیگر کشورهای عرب، دنباله رو آن ها باشند.
در راستای چنین سیاستی است که عبدالفتاح سیسی که در ژوئن سال ٢٠١٤ زمام امور مصر را به دست گرفت بر احیای نقش رهبری مصر در جهان عرب پافشاری می کند. وی از آقای حسن روحانی رئیس جمهور ایران برای شرکت در مراسم به قدرت رسیدن خود دعوت کرد.
یکی از ابتکار عمل های سیسی پیشنهاد تشکیل نیروی مشترک عرب بود که به علت مخالفت چندین کشور و از همه مهم تر عربستان سعودی، به نتیجه نرسید. سپس، عربستان سعودی خود به تشکیل ائتلافی اسلامی مبادرت و از مصر برای عضویت در این ائتلاف دعوت کرد. مصر با اکراه به این ائتلاف پیوست اما همچنان به عنوان طرفی نه چندان مشتاق به عضویت در این ائتلاف محسوب می شود، چون از اعزام نیروی زمینی خود به یمن خودداری کرده است.
افزون بر این، حمایت مصر از دخالت روسیه در سوریه روابط قاهره و ریاض را تیره ساخته است. انتقاد بی وقفه مصر از نقض حقوق بشر توسط گروه های سنی و نادیده گرفتن چنین اقداماتی از سوی شبه نظامیان حزب الله طرفدار ایران سبب شد تا عربستان سعودی سر انجام در پی رأی مثبت مصر به قطعنامه پیشنهادی روسیه در شورای امنیت سازمان ملل متحد در اکتبر سال ٢٠١٦ تحویل نفت به مصر را برای مدت نا مشخصی متوقف کند.
درونمایه اصلی مناقشه مصر و عربستان از خویشتنداری نشان دادن مصر در برابر نفوذ ایران در سوریه و یمن، از برداشت مختلف تهران و قاهره از منشاء و منبع اصلی خطر و تهدید سر چشمه می گیرد. عربستان سعودی اسلامگرایی شیعه را عمده ترین تهدید علیه خود می داند در حالی که مصر، اسلامگرایی سنی را عمده ترین دشمن خود در منطقه تلقی می کند. مصر بر خلاف عربستان سعودی جمعیت شیعه چندان زیادی ندارد و دستگاه های اطلاعاتی مصر تا حدود زیادی توانسته اند دخالت و نفوذ ایران در مصر را در سطح حداقل نگه دارند. به همین علت است که مصر به اندازه عربستان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس از قدرت گرفتن و نفوذ فزاینده ایران در منطقه، بیمناک نیست.
سیسی، از این که می بیند مردم مصر مخالفت چندانی با کنار آمدن قاهره با نفوذ ایران در سوریه، یمن، عراق و لبنان ندارد، جسارت بیشتری پیدا کرده است. از یک سو، نخبگان غیراسلامگرای مصر از جمله گردانندگان وزارت امور خارجه این کشور از عادی شدن روابط با ایران از و مبادله سفیر با این کشور و دیگر اقدامات برای بهبود روابط دو جانبه، حمایت می کنند. حسنی مبارک رئیس جمهور پیشین مصر در برابر دستگاه دیپلماسی خارجی این کشور برای بهبود روابط با تهران مقاومت نشان داد و به همین علت جانب دستگاه اطلاعاتی کشور را گرفت که ایران را تهدید عمده علیه امنیت ملی مصر می داند. افزون بر این، اندیشه های ملی گرایانه در میان بخش قابل ملاحظه ای از روشنفکران مصر سبب می شود تا نگاه مساعدتری به ایران به عنوان کشوری با تمدن و تاریخ باستانی داشته باشند تا عربستان سعودی که آن را کشوری دون پایه می دانند.
از دیگر سو، اسلامگرایان مصر به شدت از ایران به عنوان کشوری شیعه بیزارند و قادرند بخش عظیمی از جمعیت کشور را علیه رژیم سیسی بسیج کنند. اما ژنرال سیسی توانسته است با موفقیت بیشتر مخالفان اسلامگرای خود را خنثی یا به سوی خود جذب کند.
وضعیت نابسامان اقتصادی مصر از جمله دیگر عواملی است که به اشتراک منافع این کشور با ایران در منطقه انجامیده است. دولت مصر در اکتبر سال ٢٠١٦ با موفقیت به توافقی با عراق دست یافت، توافقی که تا حدودی جای قطع شدن نفت ارسالی عربستان به مصر را می گیرد. عربستان در پی رأی مثبت مصر به قطعنامه پیشینهادی روسیه در سازمان ملل متحد تحویل نفت به مصر را قطع کرد. اگر ادامه تغییر موضع مصر و رویگرداندن این کشور از ریاض ادامه پیدا کند در آن صورت روی آوردن به ایران از جمله گزینه های اصلی قاهره خواهد بود به ویژه اکنون که تحریم های اقتصادی علیه ایران برداشته شده اند. محرومیت شدید مالی مصر ممکن است این کشور را ناگزیر سازد که با از سرگیری سفر گردشگران ایرانی موافقت کند. محمد مرسی رئیس جمهور پیشین مصر با این که سنی مذهب است و ایران را کشوری فرقه گرا در منطقه می دانست اما در سال ٢٠١٣ در تلاش برای افزایش درآمد دولت، با سفر گردشگران ایرانی به مصر موافقت کرد. وی در پی فشار سلفی ها و دستگاه های امنینی کشور در تصمیم خود را تغییر داد.
اما مصر این نکته را نیز به خوبی می داند که نزدیک شدن کامل به ایران، زیان مالی هنگفتی در پی خواهد داشت. کشورهای عرب حوزه خلیج فارس میلیاردها دلار در مصر سرمایه گذاری کرده و از کودتای سال ٢٠١٣ تا کنون بین ٣٠ تا ٥٠ میلیارد دلار کمک مالی در اختیار این کشور قرار داده اند.
افزون بر این، چند میلیون شهروند مصری در کشورهای عرب حوزه خلیج فارس به کار اشتغال دارند. اقتصاد مصر به شدت به پولی که اتباع این کشور از خارج برای بستگان و خانواده های خود ارسال می کنند وابسته است چون پول های حواله شده به مصر برای حفظ ارزش برابری پول ملی این کشور، اهمیت حیاتی دارد. به همین علت است که مصر دخالت و نفوذ ایران در منطقه خلیج فارس را تحمل نخواهد کرد. دولت مصر برای کاستن از زیان و افزودن بر منافع حاصل از نزدیک شدن به ایران، تلاش خواهد کرد تا روابط خود با تهران را به تدریج بهبود بخشد.
ناتوانی دولت آمریکا در مهار مناقشه میان مصر و عربستان سعودی، نگرانی قاهره از اسلامگرایی سنی و مشکلات اقتصادی مصر ممکن است تلاش های آمریکا برای مهار ایران را به مخاطره اندازد. اجازه دادن به مصر به نشان دادن مدارای بیشتر با منافع ایران در منطقه به احتمال سبب قدرت گرفتن هر چه بیشتر ایران و متحدان آن در منطقه خواهد شد و به بی ثباتی بیشتر در منطقه و ناکام ماندان تلاش های آمریکا خواهد انجامید. راهبرد آمریکا که بر مهار ایران و مقابله سرسختانه با اسلامگرایی سنی استوار است، رویکردی است که می تواند به تلاش های آمریکا در زمینه ایجاد ثبات در منطقه خاورمیانه، جامه عمل بپوشاند.

هیثم حسنین، هیل (آمریکا)، ٤ مارس۲۰۱۷

چاپ نوشتار