تاریخ: ۱۷:۰۸ :: ۱۳۹۵/۱۲/۰۸
ابعاد آشکار و پنهانی طرح ایجاد مناطق امن در سوریه

سید حسین موسوی

دونالد ترامپ رئیس‌جمهور جدید امریکا هفته پیش طی یک مکالمه تلفنی با ملک سلمان پادشاه عربستان سعودی، یکی از تصمیمات جنجالی خود را به وی اطلاع داد. وی گفت ایالات‌متحده امریکا به‌زودی موضوع ایجاد مناطق امن در سوریه و یمن را مورد بررسی قرار خواهد داد.  این تصمیم ترامپ با واکنش‌های متفاوتی مواجه کرد. در میان طرف‌های درگیر در بحران سوریه نخستین واکنش از مسکو مطرح کرد. روسیه اعلام کرد واشنگتن این موضوع را با مسکو در میان نگذاشته است. روسیه تأکید کرد ایجاد هر منطقه امن در خاک روسیه باید با هماهنگی دولت سوریه صورت گیرد.  دولت ترکیه که از آغاز بحران سوریه روی ایجاد منطقه امن در شمال این کشور تأکید می‌کرد و به دلیل مخالفت واشنگتن و مسکو این طرح را از دستور کارش خارج کرد. آنکارا پس از ناامیدی از سیاست‌های تردیدآمیز باراک اوباما طی یک چرخش آشکار به‌سوی مسکو اختلافات خود را کنار گذاشت و از بحران خروج نیروهای اپوزسیون مسلح از شهر حلب بدین سو سیاست‌های خود را برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز این بحران با روسیه هماهنگ کرد که منجر به برگزاری اجلاس تثبیت آتش‌بس در آستانه به تاریخ ۲۳ ماه جاری مسیحی شد. اکنون ایران، روسیه و ترکیه ضامن اجرایی آتش‌بس سوریه به شمار می‌روند و قرار است این آتش‌بس در اجلاس بعدی ژنو به گفت‌وگوهای سیاسی میان طرف‌های درگیر ارتقا یابد.  دولت سوریه در قبال موضوع ایجاد منطقه امن از سوی امریکا واکنش تندی نشان داد و آن را نقض حاکمیت ملی خود تلقی کرد. ایران به‌عنوان بازیگر مهم بحران سوریه نیز واکنش مثبتی در قبال طرح ایجاد منطقه امن در خاک سوریه از خود نشان نداد. کشورهای عرب خلیج‌فارس به‌ویژه عربستان سعودی و قطر از این طرح دونالد ترامپ استقبال کرده و آن را بخشی از سیاست‌های خود در قبال بحران سوریه تلقی کردند.

این نوشته می‌کوشد ایجاد منطقه امن در خاک سوریه را مورد بررسی قرار دهد و به این پرسش پاسخ دهد که آیا این طرح اساساً قابلیت اجرایی به‌ویژه در شرایط پس از آزادی شهر حلب دارد یا خیر؟همچنین باید به این پرسش پاسخ داد که رژیم صهیونیستی که به لحاظ مصلحتی از صحنه کشمکش‌های بحران سوریه غایب است در موضوع ایجاد منطقه امن در سوریه چه سودی می‌برد؟

یکم.  در سال ۲۰۱۱ و پس از تهدید قذافی رهبر وقت لیبی مبنی بر حمله به شهر انقلاب خیز بنغازی کنشگرهای غربی به رهبری ناتو بلافاصله وارد عمل شدند و علاوه بر بمباران قافله ارتش لیبی در بزرگراه منتهی به بنغازی مناطقی از لیبی را مناطق امن اعلام کردند و از پرواز هواپیماهای لیبی جلوگیری کردند. این منطقه امن تجربه و الگوی مثبت و موفقی از خود برجای نگذاشت و هرگاه تحلیلگران و ناظران جهانی بخواهند نمونه ناموفقی از دخالت غرب و ایجاد مناطق امن مورداشاره قرار دهند به شهر بنغازی در سال ۲۰۱۱ اشاره می‌کنند. لاوروف وزیر خارجه روسیه نیز در دیدار با همتای اماراتی خود روز چهارشنبه ۱۲ بهمن گفت امریکا هنوز هیچ طرح دقیقی از منطقه امن در سوریه را با مسکو در میان نگذاشته است. وی با اشاره به طرح ایجاد منطقه امن در بنغازی در سال ۲۰۱۱ گفت آیا می‌خواهند تجربه ناکام بنغازی را تکرار کنند؟

واقعیت این است که نمی‌توان گفت امریکا از تجربه به‌شدت ناکام منطقه امن در بنغازی لیبی و پیامدهای ویرانگر آن‌که تا به امروز ادامه دارد و پدیده‌ای به نام کشور لیبی را چندپاره کرده بی‌اطلاع است. دولت باراک اوباما با آگاهی از همین پیامدها بود که در برابر پافشاری آنکارا برای ایجاد منطقه امن مقاومت کرد. اکنون مگر چه اتفاقی افتاده است که دولت ترامپ از ایجاد این منطقه در خاک سوریه سخن به میان می‌آورد؟زیرا اگر این طرح پیش از آزادسازی حلب مطرح می‌شد قابلیت اجرایی آن وجود داشت، اما حالا بسیاری از عوامل و زمینه‌های مساعد اجرای این طرح منتفی شده و چیزی به نام مناطق وسیع آزادشده از سوی اپوزسیون مسلح سوریه به‌استثنای رقه و ادلب و تدمر و چند نقطه پراکنده دیگر در شمال سوریه وجود ندارد که قابلیت جذب صدها هزار آواره را داشته باشد. مناطق یاد شده نیز در اختیار نیروهای داعش و جبهه النصره قرار دارد که دونالد ترامپ تصمیم دارد آن‌ها را از روی زمین بردارد.

در پاسخ به این پرسش‌ها چند فرضیه و یک سیاست راهبردی وجود دارد. فرضیه نخست اینکه دونالد ترامپ چندان تمایلی به ایجاد منطقه یا مناطق امن در سوریه ندارد، زیرا هزینه‌های این طرح بسیار بالاست و نیروی هوایی آمریکا را برای مدت‌ها درگیر این مناطق خواهد کرد، اما از سوی دیگر ترامپ می‌خواهد به هم‌پیمانان منطقه‌ای خود و به رقبای خود در منطقه چند پیام ارسال کند. به هم‌پیمانان خود می‌خواهد اطمینان دهد که سیاست درون‌گرایی واشنگتن به معنای بی‌تفاوتی نسبت به متحدان منطقه‌ای ایالات‌متحده نیست. دولت جدید امریکا از چرخش ناگهانی متحد سنتی خود در منطقه به‌سوی روسیه به دلیل سیاست‌های واگرایانه اوباما(به تعبیر ترامپ) درس‌های زیادی آموخته و از اینکه این اقدام آنکارا به دیگر متحدان واشنگتن در منطقه سرایت کند بیمناک است.

از سوی دیگر دولت ترامپ قصد دارد به رهبران روسیه، ایران، سوریه و متحدان منطقه‌ای آن‌ها نظیر حزب‌الله لبنان این پیام را ارسال کند که سیاست‌های واگرایانه دولت اوباما با روی کار آمدن دولت جدید در واشنگتن جای خود را به سیاست فعال و غیر انفعالی سپرده و رهبران این کشورها بدانند که در مقابل شعار تقدم امریکا بر همه‌چیز شعار بازگرداندن عظمت امریکا نیز قرار دارد. اینکه ترامپ برای اعلام نیت امریکا مبنی بر ایجاد منطقه امن در سوریه و یمن ترجیح داده است با ملک سلمان پادشاه عربستان سعودی تماس تلفنی بگیرد، معنای خاصی دارد، زیرا از دیدگاه دولت ترامپ عربستان سعودی محور کشورهایی است که در برابر محور مقاومت به رهبری جمهوری اسلامی ایران قرار دارد. دولت ترامپ همچنین می‌داند که عربستان سعودی باید کلیه هزینه‌های ایجاد منطقه یا مناطق امن در سوریه را بپذیرد نمی‌توان گمان زنی کرد که ملک سلمان در همین تماس تلفنی ترامپ شرایط مالی طرح ایجاد منطقه امن در سوریه را پذیرفته است. فرضیه دوم که جنبه راهبردی دارد این است که طرح ایجاد مناطق امن در سوریه به لحاظ پایه‌ای در تل‌آویو تدوین‌شده و هدف آن ایجاد منطقه حائل به عمق مناطق تحت نفوذ تروریست‌ها در شهر قنیطره در بلندی‌های جولان و به طول ده‌ها کیلومتر برای تأمین امنیت راهبردی اسرائیل در شمال شرقی فلسطین اشغالی است.  رژیم صهیونیستی از دو پهلوی شمالی(لبنان) و شمال شرقی(بلندی‌های جولان سوریه) در معرض تهدید همیشگی قرار دارد. واکنش سریع رژیم صهیونیستی در برابر ایجاد هرگونه هسته‌های مقاومت در بلندی‌های جولان و گشودن جبهه جدید دریک منطقه ذاتاً ناامن(دروزی­های سوری بلندی‌های جولان) از حساسیت بسیار شدید دولت اسرائیل نسبت به این موضوع پرده برمی‌دارد. شلیک موشک هدایت‌شونده به منزل سمیر قنطار در سال گذشته و قتل وی این پیام را به همراه داشت که اسرائیل کمترین تهدید امنیتی جبهه جولان را تحمل نخواهد کرد. سمیر قنطار مبارز اسطوره‌ای لبنانی فرماندهی هسته مقاومت مردمی جولان را به عهده داشت.  در نتیجه این احتمال وجود دارد که منطقه امن در خاک سوریه به‌موازات مرز سوریه با فلسطین اشغالی به عمق تأمین‌کننده امنیت بلندی‌های اشغالی و تهدیدکننده امنیت دمشق پایتخت سوریه برپا شود. این فرضیه همه قواعد بازی را به سود اسرائیل تغییر خواهد داد.  تلاش‌های بی‌وقفه ارتش سوریه و هم‌پیمانانش در ماه‌های اخیر برای بیرون راندن تروریست‌ها از منطقه قنیطره و تأمین مرزهای خود با بلندی‌های اشغالی جولان نشان از این دارد که سوریه در مورد خطر این طرح آگاهی همه‌جانبه دارد.

فرضیه بعدی مناطق شمالی سوریه با ترکیه از شهر حلب تا شهر الباب در چند کیلومتری ترکیه است که گزینه دیگر طرح ایجاد منطقه امن به شمار می‌رود. شهر الباب اکنون در اشغال داعش است و تلاش‌های ارتش ترکیه برای آزادسازی این شهر به‌رغم تلفات سنگین بی‌نتیجه مانده است. ارتش سوریه با آگاهی از گزینه‌های احتمالی مناطق امن حملات خود را در هفته‌های اخیر از شرق حلب تا شهر مرزی الباب تشدید کرده و حالا در ۳ کیلومتری الباب رسیده است. مناطق شمال شرقی سوریه(کردنشین) در شمال سوریه باقی مِهم‌اند که دولت آنکارا به دلیل خطر ایجاد منطقه مستقل کردستان با هرگونه طرح امنیتی در این منطقه به‌شدت مقابله کرده و می‌کند.

فرضیه آخر مناطق شرقی از شمال سوریه تا مناطق جنوبی این کشور باقی مِهم‌اند که بیشتر آن در حال حاضر در اشغال داعش و جبهه النصره قرار دارد. این مناطق به‌استثنای رقه(پایتخت داعش در سوریه) و ادلب و تدمر جنبه صحرایی دارد و چندان قابلیتی برای گنجایش آوارگان سوری ندارد، اما به لحاظ جداسازی شرق سوریه در امتداد مرز با عراق به‌منظور قطع راه‌های مواصلاتی ایران به سوریه از راه عراق، جنبه راهبردی دارد. بااین‌حال و برای اجرای طرح منطقه امن به‌پیش زمینه‌های زیادی نیاز دارد که جنگ با داعش و جبهه النصره و آزادسازی مناطق عمدتاً اشغال شده یکی از این پیش‌نیازهاست که به زمان زیادی نیاز دارد.

دوم.  طرح ایجاد مناطق امن در خاک سوریه باهدف طولانی کردن بحران این کشور از سوی دولت ترامپ مطرح شده است.  درواقع طرح طولانی کردن بحران سوریه در دولت باراک اوباما کلید خورد. رقبای اوباما به‌ویژه دونالد ترامپ در دوره مبارزات انتخاباتی اخیر ایالات‌متحده دولت اوباما را متهم می‌کردند که به‌طور عمدی بحران سوریه را از طریق اعمال سیاست‌های تردیدآمیز طولانی کردند.  به‌موجب این طرح چند قدرت منطقه‌ای نظیر ایران، عربستان سعودی و ترکیه به‌اضافه چند کشور کوچکی نظیر قطر و امارات مشغول جنگ نیابتی در خاک سوریه هستند. این جنگ نیابتی بودجه نظامی این کشورها را تحت تأثیر قرار داده است، اما مهم‌ترین نتیجه بحران سوریه و تداوم آن به لحاظ راهبردی این است که مقوله فلسطین و مناقشه طولانی اعراب و اسرائیل تا اطلاع ثانوی به حاشیه رانده شده است، زیرا از یک‌سو ایران در حمایت از متحد استراتژیک خود در محور مقاومت یعنی سوریه به‌صورت روزافزونی درگیر این بحران می‌کند و این مسئله به فرسایش نیروی بسط یافته ایران در منطقه کمک می‌کند. از سوی دیگر عربستان سعودی قرار دارد که علاوه به عهده‌داری موقعیت پدر معنوی اپوزسیون مسلح سوریه،  بار مالی بسیار سنگین این بحران را بر دوش می‌کشد و سفارش خریدهای جنگ‌افزار از کارخانه‌های اسلحه‌سازی ایالات‌متحده به‌صورت پیوسته ادامه دارد. کسری بودجه عربستان سعودی به دلیل دو جنگ سوریه و یمن و بحران بحرین فقط در سال مالی ۲۰۱۷ به بیش از ۱۱۰ میلیارد دلار رسیده است. سوی دیگر بحران سوریه ترکیه قرار دارد که به دلیل کودتای نافرجام تابستان گذشته و متهم کردن ایالات‌متحده امریکا به حمایت از کودتاچیان (به‌ویژه فتح‌الله گولن) به‌تدریج سیاست‌گریز از مرکز و نزدیکی به روسیه را دنبال می‌کند. ترکیه از آغاز بحران سوریه یکی از طرف‌های اصلی این بحران بود و به‌صورت پیوسته از سوی محافل آمریکایی متهم به حمایت از شورشیان مسلح سوریه شده بود و اینک با انعقاد پیمان مصلحتی با روسیه به‌صورت روزافزونی در باتلاق سوریه گرفتار می‌شود و این مسئله به کم شدن بلندپروازی‌های رجب طیب اردوغان برای به دست گرفتن رهبری جهان اسلام و حمایت از جنبش اخوان المسلمین کمک می‌کند. طرف دیگر بحران سوریه نیروی حزب‌الله لبنان است که به‌طور تمام‌قد وارد این بحران شده و دولت بشار اسد را از بسیاری گردنه‌های صعب‌العبور به‌سلامت عبور داده است، اما درهرحال حزب‌الله لبنان سلسله آمادگی‌های خود را برای مبارزه با اسرائیل به درجه دوم اهمیت تقلیل داده است. در نتیجه و تا زمانی که بحران سوریه ادامه دارد حزب‌الله لبنان جبهه دیگری را نخواهد گشود. البته بسیاری از محافل صهیونیستی از اینکه حزب‌الله لبنان مهارت‌های یک ارتش کلاسیک را در جنگ سوریه به دست می‌آورد اعلام‌خطر کرده و می‌کنند، اما به لحاظ راهبردی طولانی شدن جنگ سوریه طرف‌های درگیر را دستخوش فرسایش نیروی انسانی و مالی می‌کند.  طرف اصلی بحران سوریه یعنی ارتش این کشور قرار دارد که وارد ششمین سال جنگ شده است. از دیدگاه استراتژیست­های آمریکایی ارتش سوریه با فرض کسب پیروزی قطعی در جنگ داخلی کنونی تا ده‌ها سال آینده قادر به فرماندهی و هدایت جنگ دامنه‌دار دیگر با اسرائیل نخواهد بود.  نیروی دیگری که نباید از فهرست بلند زیان دیدگان بحران سوریه حذف کرد تروریست‌هایی است که طبق برآوردهای محافل آمریکایی از ۶۶ کشور جهان به سوریه و عراق گسیل شدند. عملیات شناسایی این نیروها به‌وسیله سازمان‌های اطلاعاتی غربی در طول بحران سوریه تکمیل‌شده و معدوم شدن این نیروها در این بحران از منظر راهبردی به کاهش خطر تروریسم کمک می‌کند و اگر بتوان خطر امتداد تروریسم را به خاک اروپا و غرب به صفر رساند، تجمع آن‌ها در خاک سوریه و تعقیب آن‌ها در مراحل پس از بحران سوریه پتانسیل و ظرفیت بالقوه نیروی تروریستی را در مقیاس جهانی قابل‌کنترل و مهار خواهد بود.

چاپ نوشتار