عصر دیپلماسی

جمعه, ۰۱ بهمن, ۱۳۹۵
فهرست

وهابيت؛ بحران مشروعيت سياسي و مذهبي و آثار آن بر روابط منطقه اي و بين المللي (بخش اول)

دكتر سيد محمد ساداتي نژاد

٤ آبان ماه ١٣٩٥

در تاريخ ٤ شهريور ١٣٩٥،  كنفرانس مهم علماي اهل سنت در چچن برگزار شد كه بايد آن را به عنوان يك نقطه عطف در تاريخ جهان اسلام در نظر گرفت. اهميت و آثار بيانيه نهايي اين اجلاس بر جهان اسلام و همچنين روابط منطقه اي  و بين المللي في مابين ملت ها و كشورهاي اسلامي و حتي كشورهاي غير اسلامي در آينده به تدريج بيشتر نمايان خواهد شد.

با توجه به سرمايه گذاري هاي هنگفت عربستان سعودي و موقعيت ممتاز قرار داشتن در سرزمين حجاز و خادم حرمين شريفين بودن، وهابيت، براي ساليان سال، خود را در افكار عمومي جهاني بعنوان يكي از فرقه هاي اصلي مذهبي متعلق به اهل تسنن و بلكه اصلي ترين آن، خود را معرفي و تبليغ نموده و ماهيت واقعي  وهابيت و حواشي مربوط به ايجاد و گسترش آن در حاشيه مانده بود و كمتر به آن توجه شده بود.

 اما تحولات چند سال گذشته كه از ١١ سپتامبر ٢٠١١ با حمله القاعده به برج هاي دوقلو شروع و با اوضاع خشونت بار در افغانستان، ليبي، عراق و سوريه  و ظهور داعش و سلفي هاي جهادي و تكفيري ها و حملات تروريستي داعش عليه غرب، تشديد شد، موجب شد تا همگان،  چيزي به نام ” اسلام وهابي ” و عربستان به عنوان مهد وهابيت را بستر ترويج انديشه هاي راديكالي و خشن مورد شناسايي قرار داده و براي آن حساب ويژه باز كنند. نويسنده در چندين يادداشت در طول  يك سال گذشته، نحوه شناسايي موضوع اسلام وهابي و معرفي آن بعنوان عامل اصلي تروريسم و بروز جريان هاي راديكالي در رسانه هاي غربي را تشريح كرده است.

 در اين ارتباط، چندين اتفاق مهم در يكماه و نيم اخير رخ داد كه موجب تسريع بيشتر روند طرد وهابيت و افول امپراطوري آن خواهد شد؛ امري كه كمتر در محافل علمي و رسانه اي كشورمان  به آن پرداخته شد:

١-  كنفرانس اهل سنت با حضور ٢٠٠ عالم اهل سنت، بويژه مفتيان الازهر در ٤ شهريور ٩٥ كه در گروزني پايتخت چچن روسيه برگزار شد. اين كنفرانس را بايد بعنوان يك نقطه عطف در تاريخ جهان اسلام در نظر گرفت. ويژگي هاي منحصر به فرد اين كنفرانس به شرح ذيل بود:

الف-   از مفتيان سلفي، وهابي، سعودي و قطري براي شركت در اين كنفرانس دعوت نشده بود.

ب- اين كنفرانس تعريفي جامع از اهل سنت ارائه كرد كه وهابيت و سلفي گري تكفيري در آن جايي نداشت. بيانيه پاياني گفت اهل سنت در اعتقاد و مذاهب كلامي، اشعري، و ماتريدي و در فقه همان مذاهب چهارگانه حنفي، مالكي، شافعي و حنبلي است و اهل تصوف پاك از نظر علمي و اخلاقي و تزكيه نفس همچون امام الجنيد بغدادي و امثالهم هستند.(٧) همچنين با تاكيد بر مشروعيت موسسات ديني سني شامل الازهر، القرويين، الزيتونه، حضرموت، موسسات ديني آل سعود از جمله دانشگاه اسلامي مدينه را در زمره موسسات اهل سنت وارد نكردند. (١)

ج- احمد الطيب شيخ الازهر نيز در اين كنفرانس حضور داشت. ( شيخ عماد قنديل مصري،   نشست چچن و حضور  الطيب، رئيس الازهر را سرآغازي قدرتمند در راستاي اصلاح گفتمان ديني و جدا شدن اهل سنت از تكفيري هاي تروريست ميداند.(٦)

د-  خارج شدن تمام فرقه هاي سلفي از دايره اهل سنت و تاكيد بر اينكه وهابيت و سلفيت باعث تفرقه در امت اسلامي و بدنامي اسلام شده است.

ه-  وارد آمدن ضربه سهمگين به تكفيري ها و واكنش شديد نشان دادن مفتيان و علماي وهابي تكفيري در عربستان و مصر و جاهاي ديگر به بيانيه پاياني اين كنفرانس. (٧)

٢- عصبانيت مقامات عربستاني و وهابي و بيان اظهارات خشمگينانه عليه مصر و شركت كنندگان در اين مشست كه موكب مفتضح شدن بيشتر وهابيت شد: اين كنفرانس و نتايج آن با واكنش خشمگينانه سعودي هاي وهابي و سلفي روبروشد. آنها اين همايش را توطئه عليه خود قلمداد نمودند و آن را تفرقه افكنانه خواندند.  (١) من جمله علوی السقاف، مسئول مؤسسه الدرر السنیه  بیانیه کنفرانس چچن، را خفت‌بار دانسته و گفت اين بيانيه سبب پراکنده شدن جماعت اسلام به خاطر خارج کردن وهابیت از مذهب اهل سنت و جماعت شده است. مبلغان و دیگر شیوخ وهابی عربستان نيز با حمله شدید به کنفرانس چچن و صوفي ها، اين بار نيز دست از تكفير بر نداشته و آنها را مشرک و خارج از دایره اسلام  قلمداد كردند.  عادل الکلبانی، خطیب سابق مسجد ملک خالد ریاض نيز در صفحه شخصی توئیتر خود نوشت كه کنفرانس چچن باید هشداری برایمان باشد که جهان برای سوزاندن ما هیزم جمع کرده است.  هیئت کبار العلمای سعودی نيز با ابراز خشم شدید از این کنفرانس در بیانیه‌ای آن را به‌زعم خود در چارچوب شعله‌ور کردن آتش تعصب و درگیری میان فرقه‌های اسلامی قلمداد کرد. يوسف القرضاوی شیخ سلفی و رئيس تشكل اتحادیه جهانی علمای مسلمان نيز كنفرانس گروزنی را  کنفرانس ضرار خواند و مدعی شد این کنفرانس به‌جای تجمیع اهل سنت و جماعت در یک صف واحد در مقابل فرقه‌های منحرف از اسلام، عنوان و صفت اهل سنت را از اهل حدیث و سلفی‌های وهابی نفی می‌کند در حالی که آنها عنصر اصلی از عناصر اهل سنت و جماعت هستند. محمد آل الشیخ از خاندان شیخ محمدبن عبدالوهاب نيز با حمله به این کنفرانس و شرکت‌کنندگان آن بويژه شیخ  الازهر در توئیتی نوشت مشارکت شیخ الازهر در کنفرانس گروزنی که پادشاهی سعودی را از عناوین اهل سنت کنار گذاشت، این مسئله را براي ما ضروری می‌کند تا در تعامل خود با مصر تغییر ایجاد کنیم، وطن برای ما مهمتر است و مصر السیسی باید ویران شود. وی با توهین به شرکت کنندگان در این کنفرانس، ادعا کرد کنفرانس چچن با نظارت اطلاعاتی روسیه و ایران برای خارج کردن پادشاهی سعودی از اهل سنت و جماعت برگزار شد.(٧)

٣- واكنش مصري ها و مقامات مصري كه به خوبي بيانگر به پايان رسيدن صبر و تحمل مردم مصر و متفكرين و شخصيت هاي مصري در قبال سياست هاي مخرب و ويرانگر و تفرقه افكن عربستان بود:  شيخ الازهر با اشاره به سابقه روابط مصر و عربستان،  توطئه آميز بودن اين اجلاس را  رد كرده و برگزاري آن را نشان از دغدغه جدي دانست كه فرق سني نسبت به شرايط فعلي در جهان اسلام و بويژه اقدامات عربستان دارند.(١) قابل تامل است كه سابقه و تاريخچه پيدايش وهابيت نيز نشان مي دهد جامعه اسلامي با آن برخورد استقبالي نداشته است. وقتي عبدالوهاب در سرزمين عربستان اعلام موجوديت كرد، از جانب علماي مدينه در مضيقه قرار گرفت و مجبور به ترك مدينه شد و به  نجد عزيمت كرد. افكار عبدالوهاب در شبه جزيره عربستان از نظر تاريخي با باورهاي رايج و پذيرفته شده امت اسلامي همخواني و تطابق نداشت. لذا او به نجد رفت و در آنجا با محمد بن سعود ديدار و همراه آنها شد و ائتلافي بين آنها شكل گرفت كه باعث تقويت وهابيت شد. در سال ١٨١٨  محمد علي پاشا به دستور سلطان عثماني حكومت اول وهابي را سرنگون كرد و برخي علماي مكه در نامه به محمد علي پاشا به خاطر اين سرنگوني از او قدرداني كردند. از طرفي حتي برادر و پدر محمدبن عبدالوهاب با افكار او مخالف بودند و برادر وي سليمان بن عبدالوهاب كتابي به “نام فصل الخطاب في الرد علي محمد بن عبدالوهاب ” نوشت. محمد عبده نيز در كتاب “الاسلام و النصرانيه مع العلم و المدينه” وهابي ها را تخطئه كرد. (١)

دسته بندی:   انتخاب تحریریه, وهابیت

دیدگاه ها