عصر دیپلماسی

جمعه, ۰۱ بهمن, ۱۳۹۵
فهرست

نفوذ از منظر فقه روابط بين الملل شيعي

دكتر سيد محمد ساداتي نژاد در یادداشت اختصاصی خود به عصر دیپلماسی به تشریح موضوع نفوذ از منظر فقه روابط بین الملل شیعی می پردازد.

اين يادداشت كوتاه بنا بر آن دارد تا گذری كوتاه بر مفهوم نفوذ در فقه روابط بين الملل شيعه داشته باشد. بنابر این موضوع این یادداشت، علم روابط بین الملل نيست بلكه فقه روابط بين الملل است.
نگاهی بر معنای لغوی مفهوم نفوذ در آغاز، مفید خواهد بود. از نظر لغوی، نفوذ بر اهل خود، به معناي سلطه و تاثير بر اهل خود بوده و شامل نفوذ كلامي يا سياسي ميشود. همچنین نفوذ به معناي سلطان و قوه داشتن است و وقتي گفته ميشود فلاني صاحب نفوذ است يعني صاحب قهر و غلبه و قدرت است و مناطق نفوذ يعني سرزمين هاي ضعيفي كه دولت بزرگي بر آن سلطه دارد. (١)
در اصطلاح علم روابط بین الملل، واژه نفوذ در كنار مفاهيم سلطه و قدرت بكار برده ميشود. نفوذ نتیجه قدرت است و قدرت صرف و تنها فايده اي ندارد بلكه قدرت باید در عمل، به نفوذ ترجمه و تبديل شود. ( ٢) مفهوم سلطه يعني برتري سياسي يك قدرت بر كشور ديگر يا گروهي از كشورها و نشانه يك نفوذ سطح بالا يا اقتدار و كنترل بر ديگران است. يك كشور قدرتمند از نفوذ خود استفاده ميكند تا يك گروه از كشورهاي كمتر قدرتمند را تشويق كند كه به نفع آنها است كاري را انجام دهند كه البته بيشتر به سود منافع كشور قدرتمند است. ( ٣) بنابر اين، اگر نفوذ به سطح خيلي بالايي برسد به سلطه تبديل خواهد شد. در واقع نفوذ، هم برگرفته از قدرت و هم نشانه داشتن قدرت است و از طرفي نفوذ، هم مقدمه سلطه و هم نشان سلطه داشتن است.
براي پرداختن به مفهوم نفوذ در فقه، فقه به دو دسته فقه عمومي و فقه سياسي يا روابط بين الملل تقسيم مي شود كه البته قلمرو اين يادداشت فقه سياسي است يعني فقهي كه دانش مربوط به تنظيم روابط مسلمين با يكديگر و با كشورهاي ديگر است. اما لازم است تا ابتدا گذري بر فقه عمومي انجام شود تا مشخص شود آيا مفهوم نفوذ در فقه عمومي كه به مسائل غير سياسي ميپردازد، هم بكار رفته است. در فقه عمومي واژه نفوذ در بحث عقود بكار رفته است. از نظر فقه عمومي، برخي از عقود ممكن است نافذ نباشند يعني داراي اثري نباشند. در واقع در حالت عدم نفوذ، عقد اثر حقوقي ندارد و بي اعتبار است. اين اصطلاح در مورد عقود ناقصي بكار ميرود كه قابليت تكميل شدن را دارند. مانند انجام معامله تحت تهديد نامشروع كه بي اثر است ولي در صورت تحصيل رضايت، امكان تكميل عقد وجود دارد.
در فقه سياسي ( چه دوره پيشا-مشروطه، چه در دوره مشروطه و چه دوره انقلاب اسلامي – تقسيم بندي فقه سياسي به سه دوره تقسيم بندي ابتكاري نگارنده است كه در پايان نامه دكتراي روابط بين الملل نگارنده به آن پرداخته شده است)، قاعده نفي سبيل همواره توسط متقدمين و متاخرين از فقهاء از شيخ طوسي ( ره) گرفته تا امام خميني (قدس سره) بكار رفته است. قاعده نفي سبيل كه برگرفته از آيه نفي سبيل است، سلطه كفار بر مسلمين را جايز نمي داند. كاربرد واژه نفوذ ( تاكيد مي گردد كه منظور كلمه نفوذ است نه مفهوم آن زيرا اين مفهوم در قالب قاعده نفي سبيل، همواره مورد نظر فقهاء بوده است) در فقه سياسي دوره مشروطه، بيشتر مرتبط با قاعده نفي سبيل است و در اثر شرايط و اقدامات دول استعماري از دوران مشروطه بكار برده شده نه اينكه استعاره اي از مفهوم نفوذ عقود و فقه عمومي و توسعه آن به فقه سياسي باشد. گرچه در استفاده از اين واژه در فقه سياسي، آن مفهوم و سابقه نيز قطعا مورد نظر بوده است.
كاربرد موثر و برجسته اين واژه در فقه سیاسی و فقه روابط بین الملل، از فقه سياسي در دوران مشروطه بوده و با توجه به شرائط جديد روابط بين الملل و دوران استعماري و دخالت هاي انگلستان، سوريه و فرانسه و ايتاليا در كشورهاي اسلامي مطرح شد. به عنوان مثال، علامه نائینی از فقهای مهم دوران مشروطه و صاحب کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله در قسمت پایانی اعلامیه کاظمین خطاب به علمای اسلامی و سایر اقشار، نسبت به مصائب بزرگ جهان اسلام، چون در دست گرفتن امتیاز و انحصارها و به اسارت در آوردن دولتهای اسلامی از طریق اعطای وام و امضای قراردادهای استعماری گوناگون، هشدار داده و واژه نفوذ را بکار برد. علامه نائینی می گوید هدف اصلی استعمار از همه این اعمال ننگین چیزی جز گسترش نفوذ و اقتدار بیشتر خود در سراسر سرزمین های اسلامی نیست و اشغال لیبی توسط نیروهای ایتالیا و حمله نظامی به ایران توسط نیروهای انگلیس و روس، جزئی از این نقشه شوم و فراگیر است که موجب گردید علمای بزرگ از شهرهای نجف، سامرا و کاظمین گردهم آمده و اسلام را در برابر تجاوز بیگانگان یاری نمایند. (٤)
اما واژه نفوذ در دوره فقهی انقلاب اسلامی ( دوره فقهي از سال ۱۳۴۲ تا کنون ) بارها توسط فقها بکار برده شده است و مفهوم آن تفصيل يافته است. بنابر اين ميتوان گفت مفهوم نفوذ در فقه روابط بين الملل از فقه دوره پيشامشروطه به سمت دوره انقلاب اسلامي از اجمال به تفصيل رسيده است. به عنوان مثال، امام خمینی ( ره) در فقه فتوایی خود از واژه نفوذ استفاده نموده و می گوید اگر بواسطه توسعه نفوذ سياسى يا اقتصادى و تجارى اجانب ، خوف آن باشد كه تسلط بر بلاد مسلمين پيدا كنند، واجب است بر مسلمانان، دفاع به هر نحو كه ممكن است، و قطع ايادى اجانب. چه عمّال داخلى باشند يا خارجى.( ٥) كه در اين فتوا، ايشان به خوبي رابطه نفوذ با سلطه را نيز به تصوير كشيده است.
ایشان همچنین در کتاب جهاد اکبر اشاره میکند اختلافات شما اگر مفاسدى بر آن مترتب شود، گناهى نابخشودنى و در پيشگاه خداوند تبارك و تعالى از بسيارى معاصى اعظم است، براى اينكه جامعه را فاسد كرده راه را براى نفوذ و سلطه دشمن هموار مى‏سازد.( ٦)
مقام معظم رهبري، نیز در درس خارج فقه خود اشاره ميكند در دوره اخیر، علاوه بر مشكل استبداد در داخل كشور، نفوذ خارجي نيز از اواخر دوره قاجار شروع شد و در دوره پهلویها به اوج خود رسید. … مملکت، این‌گونه در اختیار بیگانه و سیاستهاى آمریکایى بود. این، مخصوص سیاستهاى نفتى هم نبود؛ در همه شؤون مملکت، سیاستهاى آنها حاکم و غالب بود و اجرا مى‌شد؛ چه در مسائل نفتى، چه در زمینه مسائل صنعتى کردن کشور، چه در اداره سیاست خارجى و موضعگیرى در مقابل کشورهاى دنیا. … بنابراین بین قدرتها میدان رقابت بود که نفوذ کدامیک در این کشور بیشتر باشد؛ که البته قدرت مسلّط، قدرت آمریکا بود.(٧)
آيت الله خامنه اي همچنين در سخنراني در جمع مسئولين و فرماندهان بسيج با اشاره به دو نوع دشمنی سخت و نرم می گوید من از چندی پیش مسئله‌ی نفوذ را مطرح کردم؛ نفوذ خیلی مسئله‌ی مهمّی است. ….از اصل واقعیّت نفوذ غفلت نشود؛ غفلت نکنیم که دشمن درصدد نفوذ است. .. دشمن دارد برای نفوذ طرّاحی میکند. (٨)
آیت‌الله نوری‌همدانی از ديگر فقهاء دوره انقلاب اسلامي نيز در درس خارج فقه، با اشاره به موضوع برجام و توافق انجام شده با گروه ٥+١ می گوید … همه باید بیدار باشیم تا جلو نفوذ دشمن را گرفته و از منافع خود حفاظت کنیم. ایشان با بیان اینکه در احادیث در مورد علماء آمده که علمای شیعه مرزدارانی هستند که اجازه نمی‌دهند تابعان ابلیس میان مسلمانان نفوذ کنند، اشاره ميكند كه در جنگ نرم هم مرز‌هایی وجود دارد؛ در آن طرف، فرهنگ و سیاست و فکر آن‌ها وجود دارد که علما باید این مرز‌ها را بشناسند و از نفوذ فرهنگ و اقتصاد و سیاست آن‌ها در کشور جلوگیری کنند. باید نفوذ دشمنان را بشناسیم چون بعد از بیداری اسلام دشمنان در کمین ما هستند. (٩) اشاره ايشان به حدیث امام باقر (ع ) است که فرمودند: «علماء شيعتنا مرابطون فى الثغر الذى يلى ابليس و عفاريته يمنعونهم عن الخروج على ضعفاء شيعتنا، و عن ان يتسلط عليهم ابليس و شيعته النواصب، الا فمن انتصب کان افضل ممن جاهد الروم والترک والخزر ، الف الف مرة لانه يدفع عن اديان محبينا و ذلک يدفع عن ابدانهم . يعني دانشمندان و عالمان شيعه همانند پاسداران و مرزدارانى هستند که در برابر ابليس و لشکريانش صف کشيده‏اند، و از حمله‏ ي آنها به شيعيان ما که توانايى دفاع از (عقايد وآموزه هاي)خود را ندارند جلوگيرى مي‏کنند، و از تسلط ابليس و پيروان او بر شيعيان جلوگيرى مي‏نمايند. آگاه باشيد ارزش آن دانشمندان شيعه که اين چنين خود را در معرض دفاع قرار داده‏اند، هزاران بار بالاتر از سپاهيان و مجاهداني است که در برابر هجوم دشمنان اسلام ( از کفار گرفته تا روم و ترک و خزر) مبارزه مي‏ کنند زيرا دانشمندان شيعه نگهبانان (عقايد،احکام، فرهنگ ومعارف اسلام، و مدافع) دينِ شيعيان و دوستان ما هستند، در حالى که مجاهدان، فقط حافظ مرزهاى جغرافيايى مي‏باشند . (١٠)
آيت الله نوري همداني همچنين در درس خارج فقه اشاره ميكند امروز مسئله مقابله با نفوذ از ضروریات بوده و باید با نفوذ استکبار مقابله کرد. ايشان با بیان این مطلب که قائل به عدم ارتباط با دنیا نیستیم، تصریح ميكند كه البته ارتباط با آمریکا و صهیونیست ممنوع است و باید راه نفوذ را بر آنان بست و اجازه ورود نداد. وی لزوم شناخت اهداف و برنامه های دشمنان را مورد توجه قرار داده و با بیان اینکه باید بدانیم که استکبار و استبداد در گذشته چه کرده اند و امروز چه فعالیت هایی انجام می دهند، ميگويد امروز در زمان جنگ نرم قرار داریم، که باید با بصیرت، هوشیاری و بیداری که از آلات جنگ نرم است با دشمنان مقابله کرد. آیت الله نوری همدانی همچنين ميگويد همانطور که در جنگ گرم، مرز آبی، هوایی و خاکی مورد هجوم دشمنان قرار می گیرد، در جنگ نرم نیز دشمنان به دنبال عرضه سیاست، فرهنگ، اقتصاد و تفکر خود بر ما هستند و علمای زمان باید با شناخت این تفکرات، با فرهنگ و سیاست آنان مقابله کنند.(١١)
آيت الله نمازي از ديگر فقهاء دوره انقلاب اسلامي و عضو مجلس خبرگان نيز با اشاره به هشدارهای مکرر رهبر معظم انقلاب نسبت به نفوذ دشمن در کشور، بر ضرورت بستن روزنه های نفوذ تأکید کرده و مي گويد امروزه به برکت اهل بیت(ع) شیعه توانسته حکومتی تشکیل دهد و با قدرت در عرصه حضور دارد ولي مسأله نفوذ نيز مطرح است. تلاش دشمن براي نفوذ امري طبيعي است و دایره نفوذ دشمن را نمی توان منحصر به دانشگاه ها یا وزارتخانه ها کرد بلکه دشمن هرجایی که بتواند عنصر نفوذی خود را وارد می کند؛ نفوذ در هر نقطه و جایگاهی امکان وقوع دارد.(١٢)
بر همين اساس، فقهاء شيعه، تحاب، دوستي و انس با كفار را نيز حرام اعلام نموده اند. كارشناسان فقهي نيز معتقدند در احکام شرعی دوستي با دشمن و سازش با دشمن حرام است زيرا زمینه نفوذ دشمن را فراهم ميكند كه امري حرام است و حکم فقهی بر عاملان آن مترتب است. از نگاه فقه اسلامی کسی که زمینه نفوذ دشمن را در نظام اسلامی فراهم کند مجرم و منافق است.(١٣)
بدين ترتيب، واژه نفوذ از دوره مشروطه در فقه روابط بين الملل وارد و به تدريج در دوره انقلاب اسلامي، با توجه به شرايط و مقتضيات زمانه، تصدي امور حكومتي توسط فقهاء بزرگوار شيعه و شرايط و تحولات نظام بين الملل از اجمال در دوره فقهي قبل از مشروطه و مشروطه به تفصيل در دوره انقلاب اسلامي رسيده است.
جمله پاياني آن كه نبايد بيانات فقهي و فقه سياسي در خصوص مفهوم نفوذ، با اهداف سياسي و مسائل جناحي مخلوط گردد و فقه روابط بين الملل و نگاه فقهي به واژه نفوذ، امري كاملا علمي، فقهي و برگرفته از منابع قرآن و سنت بوده و جامعه اسلامي به عنوان جامعه اي كه فقه موتور محركه آن مي باشد، بايد احكام فقهي را در همه حوزه ها بويژه در حوزه سياست خارجي و روابط بين الملل جدي بگيرند.

پي نوشت ها:
١- المعاني، معناي واژه نفوذ به نقل از المعجم الغني و المعجم اللغة العربية المعاصر، جهت ملاحظه به سايت عربي زبان المعاني به آدرس ذيل مراجعه شود: http://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B0/
، تاريخ بازديد ٢٩ آذر ١٣٩٤.
٢- رجوع شود به كتاب:
Simon Reich & Richard Ned Lebow , Good-Bye Hegemony:Power and Influence in the Global System, Princeton University Press, 2014, Chapter 2 power and influence in the global system.

٣- رجوع شود به آدرس اينترنتي ذيل:( تاريخ بازديد ٣ ديماه ١٣٩٤)

http://en.tradimo.com/tradipedia/hegemony-meaning_108/637

٤- عمید زنجانی، عباسعلی، ۱۳۸۳، فقه سیاسی، جلد هشتم با عنوان فقه و سیاست: تحول مبانی اندیشه سیاسی در فقه شیعه، انتشارات امیرکبیر، صفحات ٢٧٥-٢٧٧.

٥- خمینی، سید روح الله، توضيح المسائل‏حضرت امام خمينى( س)، موضوع: فقهى‏، تهران: ناشر: مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، سال چاپ: ۱۳۸۷ ش‏، نوبت چاپ: هفتم‏. ص ٤٥٦.

٦- خمینی، روح الله، جهاد اكبر، موضوع: اخلاقى، تهران: ناشر: مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، سال چاپ: ۱۳۸۷ ش‏، نوبت چاپ: هيجدهم‏، ص ٣١.
٧- آيت الله خامنه اي، بيانات در پايان درس فقه با عنوان نفوذ آمريكا در رژيم پهلوي، تاريخ ٢١/١١/١٣٨٠، سايت فارسي www.farsi.khamenei.irتاريخ بازديد ٢٩ آذر ٩٤. ، آدرس اينترنتي جهت بهره برداري:
https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?id=3106&nt=2&year=1380&tid=4093#50219

٨- آيت الله خامنه اي، سخنراني در جمع فرماندهان گردان هاي بييج، ٤ آذر ٩٤، جهت دسترسي به سايت ديل مراجعه كنيد: ( تاريخ بازديد ٣٠ آذر ٩٤)
http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=31519

٩-آيت الله نوري همداني، سخنراني در درس خارج فقه در مسجد اعظم قم، ٢٠/٨/١٣٩٤، سايت تسنيم، تاريخ بازديد ٢٩ / ٩/ ٩٤، جهت دسترسي به آدرس ذيل مراجعه شود:
http://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/08/20/913376/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B0-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%88%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%AF%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%88%D8%AF

١٠- ابي‏ منصور، احمد بن على ابن ابي‏طالب طبرسى، احتجاج طبرسى، ج‏۱، ص‏ ۱۵۵٫ قابل دسترسی در سایت مرابطون به آدرس: http://www.morabetoun.ir/show.aspx?idr=136 ( تاریخ بازدید ۳ دیماه ۹۴)

١١- آيت الله نوري همداني، بيانات در درس خارج فقه در تاريخ ٢٠ آبان ٩٤، تاريخ بازديد از سايت ٢٩ آذر، لطفا جهت بهره برداري با سايت قطره مراجعه فرماييد:
http://www.ghatreh.com/news/nn28556098/%D9%84%D8%B2%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B0-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86
١٢- آيت الله نمازي، بيانات در گفتگو با خبرگزاري رسا، به تاريخ ٢٨ آبان ١٣٩٤، درج شده در سايت سفير ولايت

١٣- حجت الاسلام محمود اكبري، بيان حكم شرهي زمينه سازان نفوذ دشمن، قم: حرم حضرت معصومه، منتشره در سايت رسانيوز به تاريخ ١٤ آبان ٩٤، قابل دسترسي به آدرس ذيل( ناريخ بازديد ٢٩ آذر ٩٤):
http://www.rasanews.ir/NSite/FullStory/News/?Id=300140

دسته بندی:   حقوق بین الملل, دسته‌بندی نشده, دیپلماسی فرهنگی, سیاسی

دیدگاه ها